Paper Tigers

Salvador Dali Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate 1944

Καθώς οι καινούργιες τεχνολογίες και το Διαδίκτυο εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο με ολοένα και μεγαλύτερα ταχύτητα, το ερώτημα που προκύπτει, είναι όχι τη μορφή θα έχει ο γραπτός Τύπος μετά από μερικά χρόνια, αλλά το αν θα υπάρχει.

Μια βδομάδα μετά το Πάσχα βρέθηκα με τη γυναίκα μου στο σπίτι μιας φίλης της και καθώς οι δυο τους άρχισαν, όπως πάντα, τη συζήτηση γύρω από τα παιδιά και τις ανταύγειες, κάτι που συνήθως αποφεύγω να παρακολουθήσω, γιατί στο τέλος μπερδεύω τα παιδιά με τις ανταύγειες, μην έχοντας τι να κάνω, πήρα ένα περιοδικό από το τραπέζι για να περάσω την ώρα μου. ΄Ένα πολύ γνωστό περιοδικό, εξ ίσου γνωστού εκδότη. Άρχισα να το ξεφυλλίζω και για μια στιγμή κοίταξα το εξώφυλλο, γιατί μου φάνηκε πως ήταν κάποιο τεύχος που είχα διαβάσει πρόπερσι, αλλά όχι, είχα κάνει λάθος. Επρόκειτο για το φετινό τεύχος, που απλώς έμοιαζε με το προπέρσινο. Χάζεψα λίγο τα μικρά θέματα της αρχής και μετά ξεφύλλισα το κυρίως τεύχος. Πολύ ωραία σελιδοποίηση και πραγματικά έξοχες φωτογραφίες. Επιπέδου. Προσπάθησα να διαβάσω κάποιο από τα θέματα, αλλά στάθηκε αδύνατο. Τα περισσότερα εξ άλλου τα ήξερα από το προπέρσινο τεύχος και δεν φάνηκε να είχε σημειωθεί καμιά αξιοπρόσεκτη αλλαγή, γύρω από το σεξ. Οι στάσεις παρέμεναν οι ίδιες, που μετά από τόσα χρόνια διαβάσματος, τις είχα μάθει όλες απ΄ έξω. Και οι συνεντεύξεις έμοιαζαν με τις προπέρσινες. Μερικά από τα πρόσωπα ήταν διαφορετικά, αλλά έδιναν παρόμοιες απαντήσεις. "Όλοι πάνω κάτω τα ίδια λένε" σκέφτηκα και έκλεισα το περιοδικό. Μέχρι να τελειώσει η επίσκεψη είχα μάθει τα πάντα γύρω από τις ανταύγειες και τις προσθετικές στήθους που είναι φαίνεται το αγαπημένο θέμα συζήτησης των γυναικών στον πολιτισμένο κόσμο. Στον μη πολιτισμένο είναι το αν θα έχουν να φάνε ώστε να έχουν στήθος. Όταν έπεσα να κοιμηθώ σκεφτόμουν πως αν κάποιος έβρισκε το μυστικό για τις προσθετικές εγκεφάλου, θα έβγαζε πολλά λεφτά.

Σταμάτησα να αγοράζω περιοδικά πριν από δύο χρόνια. Μέχρι τότε ήμουν ένας κανονικός magazine freak. Αγόραζα σχεδόν ότι εύρισκα στο περίπτερο ελληνικό ή ξένο. Στο τέλος πρέπει μάλλον να φρίκαρα πραγματικά και έτσι σταμάτησα να αγοράζω περιοδικά. Μην έχοντας πώς να περάσω την ώρα μου το ‘ριξα στις κυριακάτικες εφημερίδες, αλλά στο τέλος είχα μαζέψει τόσα DVD που θα έπρεπε να αγοράσω καινούργιο σπίτι. Το βρήκα πολύ φτηνότερο να κόψω και τις εφημερίδες. Αλλά και πάλι μου έμεναν πολλές ώρες ελεύθερες που δεν είχα με τι να τις γεμίσω. ΄Ετσι άρχισα να παρακολουθώ τηλεόραση μετά μανίας, ιδίως την «παράσταση» των οκτώ, που μάλλον πρέπει να είναι σήριαλ γιατί παίζουν κάθε μέρα οι ίδιοι ηθοποιοί, οι οποίοι μάλιστα είναι οι πραγματικοί άνθρωποι της αναγέννησης και όχι ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, γιατί γνωρίζουν τα πάντα. ΄Οποιο θέμα και να τους βάλει ο καθηγητής αυτοί ξέρουν τα πάντα. Στο τέλος κατέληξα στο συμπέρασμα , ότι σε ολόκληρο τον κόσμο δεν πρέπει να γίνονται και σπουδαία πράγματα. Μάλλον πρέπει να συμβαίνει ένα γεγονός μόνο, κάθε τρεις βδομάδες περίπου και αυτό συμβαίνει στην Ελλάδα, το οποίο πρέπει να είναι μάλλον συγκλονιστικό, άλλωστε το έγραφε πως είναι συγκλονιστικό και από κάτω στο τρέϊλερ, αλλά συνήθως δεν καταλάβαινα περί τίνος πρόκειται γιατί μιλάνε όλοι μαζί. Και εκεί που κάθε φορά κόντευα να καταλάβω τι γίνεται, άλλαζαν θέμα και έπιαναν κάποιο άλλο. Στο τέλος σταμάτησα να βλέπω και τηλεόραση. ΄Αρχισα πάλι να διαβάζω εφημερίδες, την Καθημερινή, για την ακρίβεια, που έχει καταφέρει να διατηρήσει την δημοσιογραφική της αξιοπρέπεια, παρ’ όλο που οι ιδιοκτήτες της, δεν είναι παραδοσιακοί εκδότες. Το Σάββατο παίρνω και τη Αξία και την Κυριακή παίρνω και το Παρόν. Δεν αγοράζω άλλες εφημερίδες, ούτε και περιοδικά.

Φαίνεται πως τον ίδιο καιρό που σταμάτησα εγώ να αγοράζω περιοδικά και εφημερίδες, το ίδιο έκαναν και πολλοί άλλοι σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Για περισσότερο από έναν αιώνα, ο γραπτός Τύπος, έτσι όπως διαμορφώθηκε από τις αρχές του περασμένου αιώνα, δηλαδή, οι εφημερίδες κατά κύριο λόγο και τα περιοδικά, απετέλεσαν το μοναδικό μέσο πληροφόρησης αλλά και το κυρίαρχο μέσο προπαγάνδας, για τις μάζες, των οποίων ο πληθυσμός αυξάνονταν αλματωδώς. Μέχρι και πριν από δέκα χρόνια περίπου, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, που από 1950 είχαν ενισχυθεί και από την «εισβολή» της τηλεόρασης, που σωστά την απεκάλεσαν ηλεκτρονικό Τύπο, διατήρησαν την κυριαρχία τους, σαν μέσο ενημέρωσης, ψυχαγωγίας, προπαγάνδας και φορέα των διαφημιστικών μηνυμάτων, από τα οποία προέρχονταν και τα μεγαλύτερα έσοδα Για ολόκληρο τον κόσμο η ιδιότητα του εκδότη ή και γενικά του ιδιοκτήτη των μέσων μαζικής ενημέρωσης, ισοδυναμούσε με την ιδιότητα ενός φορέα μιας ιδιότυπης εξουσίας, που με τα χρόνια κατάφερε να γίνει πιο ισχυρή και από την κλασική πολιτική εξουσία. ΄Ετσι, το να είσαι ιδιοκτήτης, διευθυντής, ή εν πάση περιπτώσει εργαζόμενος σε κάποιο μέσο ενημέρωσης, ήταν μια ιδιότητα που ανάλογα με τη θέση του καθ ενός σήμαινε και καλά εισοδήματα, αλλά και έδινε αρκετά σημαντική αίγλη και εξουσία.

Στο τέλος της δεκαετίας του ογδόντα , ήταν ελάχιστοι εκείνοι που στην Ελλάδα κατανοούσαν τι σήμαινε η λέξη Internet –διαδίκτυο, όπως ονομάστηκε στα ελληνικά. Μόλις πέντε χρόνια αργότερα, γύρω στο 1995 δηλαδή, οι πιο προχωρημένοι το έπαιζαν ήδη στα δάχτυλα, ενώ στην Αμερική, είχαν ήδη σχηματιστεί τεράστιες περιουσίες, από τις διαδικτυακές υπηρεσίες. Στο τέλος της δεκαετίας του ενενήντα, οι περισσότερες ελληνικές εκδοτικές επιχειρήσεις, εκτιμώντας ότι το διαδίκτυο θα αποτελούσε το καινούργιο Ελντοράντο τους, επένδυσαν σημαντικά κεφάλαια σ’ αυτήν την καινούργια δραστηριότητα, για να πέσουν τραγικά έξω στις προβλέψεις τους και να χάσουν έτσι δισεκατομμύρια (σε δραχμές) από αυτές τις επενδύσεις. Από τις αρχές τις καινούργιας χιλιετίας τα νέα για τον παγκόσμιο έντυπο Τύπο, τον «χάρτινο Τύπο» όπως ονομάζεται πια, άρχισαν να γίνονται ανησυχητικά. Οι κυκλοφορίες των εντύπων αρχικά καθηλώθηκαν για να ακολουθήσει μια σιγανή, αλλά σταθερή υποχώρηση των κυκλοφοριών που την ακολούθησε και αντίστοιχη μείωση των εσόδων. Στην Ελλάδα οι εξελίξεις ήταν πιο απότομες. Μέσα σε μια δεκαετία η τηλεόραση είχε ρίξει τουλάχιστον κατά 50% τις κυκλοφορίες των ημερήσιων εφημερίδων, χωρίς να θίξει τις κυκλοφορίες των περιοδικών, των οποίων ο αριθμός είχε αυξηθεί με δεκάδες καινούργιους τίτλους και εντελώς δυσανάλογα με την μικρή σχετικά ελληνική αγορά. Η απότομη πτώση του Χρηματιστηρίου, στέρησε την ρευστότητα από εκατομμύρια μικροεπενδυτές, που είχαν παίξει τις περιουσίες τους σε «φούσκες» και δημιούργησε μια ολοένα διευρυνόμενη καινούργια κοινωνική τάξη. Την τάξη των νεόπτωχων. Αποτέλεσμα η μείωση της κατανάλωσης, που έχει δημιουργήσει ένα καθοδικό σπιράλ, το οποίο συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.

Μέσα σε δύο χρόνιο οι κυκλοφορίες των περισσότερων περιοδικών-τα οποία έτσι κι αλλιώς είναι είδος πολυτελείας- είχαν πέσει σχεδόν στο μισό. Για εκείνη την εποχή, γύρω στο 2003 δηλαδή, το μόνο είδος έντυπου Τύπου που φαινόταν να ευημερεί, ήταν οι κυριακάτικες εκδόσεις των εφημερίδων, που με την προσθήκη ένθετων περιοδικών, είχαν αυξήσει τις κυκλοφορίες τους και τα διαφημιστικά τους έσοδα, για να πλήξουν ακόμη περισσότερο τις κυκλοφορίες των κανονικών περιοδικών, που για να συγκρατήσουν την κατρακύλα, άρχισαν να δίνουν κάθε είδους δώρα. Με αυτό τον τρόπο τα ελληνικά περιοδικά απέκτησαν και αρκετούς μη ελληνόφωνους αναγνώστες. Τα περιοδικά είχαν μπει ήδη σε έναν θανάσιμο κύκλο, αν και οι εκδότες δεν φαίνεται να πολυκαταλάβαιναν τι συνέβαινε. Την ίδια εποχή οι κυριακάτικες εφημερίδες αν και πήγαιναν ιδιαίτερα καλά και πιθανόν από αλληλεγγύη προς τους εκδότες του περιοδικού Τύπου αποφάσισαν να αυτοκτονήσουν ομαδικά. Με πρώτη την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία-αν θυμάμαι καλά- άρχισαν να μοιράζουν DVD. Στα έντυπα οι αυτοκτονίες δεν έχουν άμεσο αντίκτυπο. Από τη στιγμή που θα αυτοκτονήσει ένα έντυπο μέχρι που να πεθάνει πραγματικά, δηλαδή να διακόψει την έκδοσή του, μπορεί να περάσουν και πάρα πολλά χρόνια. Στις μέρες μας δεν υπάρχει αξιοπρεπής εφημερίδα που να διαφημίζει την ύλη της. Είναι πολύ πιο σικ να διαφημίζεις τα DVD. Και όσο περισσότερα τόσο πιο σικ η εκδοτική άποψη. Επίσης σύμφωνα με τις παγκόσμιες καινούργιες τάσεις της μόδας και του σαβουάρ βίβρ, οι ιδιοκτήτες των μέσων ενημέρωσης είναι πιο σωστό να εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους, παρά την σωστή ενημέρωση, κάτι που παγκοσμίως πια θεωρείται τελείως μπανάλ.

Oλα αυτά κάπου θα κατέληγαν. Και αυτό το κάπου είχε πάρει πια συγκεκριμένη μορφή. Σαν να μην έφθανε το ότι στο διαδίκτυο η ενημέρωση είναι δωρεάν προέκυψαν και καινούργια διαδικτυακά φρούτα με «εξωτικά» ονόματα. Skype, Face Book, My Space και το χειρότερο και πιο θανάσιμο απ' όλα, τα λεγόμενα Blogs από τη σύντμηση των λέξεων Web Log. Τα Blogs έχουν δημιουργήσει μια επανάσταση το βάθος της οποίας κανείς δεν έχει ούτε και μπορεί να συνειδητοποιήσει ακόμη. Για τις μεγάλες μάζες που ζουν και στα όρια της φτώχειας οι ιδιοκτήτες των μέσων ενημέρωσης, αποτελούν τον κύριο και πιο προβεβλημένο εκφραστή του κατεστημένου. Είναι το εμφανές πρόσωπο μιας αόρατης κυρίαρχης τάξης που τους καταπιέζει και απέναντι στην οποία αισθάνονται , όχι μόνο δυσπιστία, αλλά αυθεντικό μίσος. Τώρα πια ο καθ ένας μπορεί να είναι εκδότης του εαυτού του. Και αυτό αποτελεί μια ανατροπή με ανυπολόγιστες προεκτάσεις. Για τις καινούργιες γενιές που ακόμη πηγαίνουν στο Δημοτικό ή και στο Γυμνάσιο και που είναι ήδη εξοικειωμένες με το κομπιούτερ και τα διαδικτυακά προϊόντα, που ποιος ξέρει πόσο ακόμη θα εξελιχτούν-οι ιδέες και οι δυνατότητες μοιάζουν να είναι ατελείωτες -όταν σε μερικά χρόνια θα φτάσουν στην ενηλικίωση, κατά πάσα πιθανότητα ο χάρτινος Τύπος θα μοιάζει με μουσειακό είδος, κάτι για τους παλιότερους, κάτι που ανήκει στον "παλιό κόσμο". Σε ένα μεγάλο Συνέδριο που έγινε στις αρχές του χρόνου στις ΗΠΑ με θέμα όλα τα πάρα πάνω, το συμπέρασμα για τα σημερινά μέσα ενημέρωσης ήταν απογοητευτικό, καθώς κατέληγε στο ότι, μετά από είκοσι ως τριάντα χρόνια δεν θα υπάρχουν πλέον χάρτινα μέσα ενημέρωσης. Ποιος ξέρει. ΄Ισως να γίνει και έτσι. Για την ώρα πάντως τα πράγματα δεν πάνε καλά για τον χάρτινο Τύπο παγκόσμια.

Στα τέλη Απριλίου η έγκυρη 63χρονη γαλλική εφημερίδα Le Monde αποφάσισε να απολύσει 130 από τους 600 εργαζόμενούς της, μια και η επιχείρηση έχει γίνει από καιρό ζημιογόνα, εξ αιτίας των μειωμένων πωλήσεων και των μειωμένων διαφημιστικών εσόδων. Αιτία οι ανεξάρτητες διαδικτυακές εκδόσεις και τα free press έντυπα που απορροφούν και αναγνώστες και διαφημιστικά έσοδα. Η Figaro, που είναι πρώτη σε κυκλοφορία στη Γαλλία, ανακοίνωσε την απόλυση 80 εργαζομένων εξ αιτίας των περσινών ζημιών της που έφταναν τα 10 εκ. ευρώ. Τα ανδρικά περιοδικά σε όλο τον κόσμο που είχαν στηρίξει την κυκλοφορία τους κυρίως στις φωτογραφήσεις γυμνών γυναικών, χάνουν συνεχώς αναγνώστες μια και ο οποιοσδήποτε μπορεί να βρει στο διαδίκτυο όχι μόνο γυμνές φωτογραφίες, αλλά και βίντεο με ερωτικές πράξεις κάθε είδους , από τις πιο νόμιμες ως τις πιο παράνομες. Η διακοπή της έκδοσης περιοδικών και εφημερίδων είναι πια συνηθισμένο φαινόμενο. Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, αρκετά ιστορικά αλλά και ανιστόρητα περιοδικά έχουν ήδη σταματήσει να εκδίδονται, ενώ τα νέα που ακούγονται για περιοδικά που θα κλείσουν προσεχώς, ίσως να είναι απλώς φήμες αλλά ίσως και να μην είναι. Είναι εξ άλλου γνωστό πως πολλές από τις υπάρχουσες επιχειρήσεις Μέσων αναζητούν, άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο εναγωνίως, τον σωτήρα-επενδυτή.

Η κυρία Γιάννα Αγγελοπούλου όχι μόνο έσωσε τον Ελεύθερο Τύπο από την καταστροφή, αλλά χωρίς να υπολογίζει το χρηματικό κόστος, μια και η επιχείρηση εξακολουθεί να είναι ζημιογόνα, εξακολουθεί να δίνει δουλειά σε ένα σωρό εργαζόμενους, που αλλιώς θα είχαν μείνει στην ανεργία. Και επιπλέον έφτιαξε και καινούργια σελιδοποίηση στην εφημερίδα, που κανείς, ούτε και ο σοφότερος των σελιδοποιών, δεν μπορεί να καταλάβει ποιο σκοπό εξυπηρετεί. Τον τελευταίο καιρό τα πράγματα έγιναν πιο περίπλοκα. Η υπόθεση Ζαχόπουλου, τα 5,5 εκατομμύρια του Θέμου, το περιφερόμενο DVD, η λυσσώδης κόντρα του Μάκη με τον Θέμο και η τελική πώληση της εφημερίδας στο συγκρότημα Μπόμπολα, αποκάλυψαν μια πραγματικότητα, που ούτε ευχάριστη είναι ούτε καθαρή. Είναι πιθανόν όλα αυτά να αποτελέσουν την αρχή μιας ακόμη πορείας προς τα κάτω. Πέρσι τέτοιον καιρό υπήρχαν δυο ή τρεις εφημερίδες που κάθε Κυριακή ξεπερνούσαν το όριο των 200.000 φύλλων. Από τον καιρό που συνέβησαν όλα αυτά, οι κυκλοφορίες των Κυριακάτικων φύλων έχουν καθηλωθεί κάτω από το όριο των 200.000. Αλλά και οι αριθμοί, τα νούμερα των ισολογισμών του 2007 δεν προοιωνίζονται τίποτα καλό. Ο όμιλος του ΔΟΛ παρουσίασε ζημιές 4.568.386 ευρώ , ενώ οι υποχρεώσεις ανέρχονται στα 186.474.542 ευρώ. Ο Πήγασος του Μπόμπολα παρουσίασε ζημιές 5.891.428 ευρώ , ενώ οι υποχρεώσεις ανέρχονται στα 161.635.704 ευρώ. Η ΙΜΑΚΟ του Κωστόπουλου είχε ζημιές 565.648 ευρώ και υποχρεώσεις 57.330.616. Ο όμιλος Λυμπέρη είχε κέρδη 2.172.449 ευρώ και υποχρεώσεις 68.363.519. Οι Αττικές Εκδόσεις είχαν κέρδη 4.941.445 ευρώ και υποχρεώσεις 52.098.333.

Είναι μια εποχή δύσκολη για τα περιοδικά και τις εφημερίδες, αλλά όχι αναγκαστικά καθοριστική. ΄Όλα θα μπορούσαν να πάνε καλύτερα που λέει ο λόγος. Θα μπορούσαν να γίνουν οικονομίες, περικοπές ή και κλεισίματα εντύπων, που αν και επικοινωνιακά και κοινωνικά έχουν κόστος, θα έφερναν καλύτερα οικονομικά αποτελέσματα. Αρκεί κανείς να μην παραβλέψει μια πραγμαρικότητα, όσο μακρινή ή οδυνηρή κι αν φαντάζει. Από δω και πέρα το μέλλον για τον χάρτινο Τύπο δεν θα είναι καλύτερο. Θα είναι χειρότερο.