Η Φούσκα των Επιταγών

Image: Edward Robert Hughes, R.W.S. - "Bertuccio' s Bride" 1845 Pencil and Watercolor

«Σήμερα σφράγισα μια επιταγή του Τάδε» μου είπε ένας φίλος, ο Τάκης, που αυτό τον καιρό κάνουμε συχνά παρέα. Ο Τάδε είναι ένας σχετικά μόνο γνωστός επιχειρηματίας, που όμως έχει και κάποιου είδους συγγενική σχέση με μια από τις γνωστότερες επιχειρηματικές οικογένειες στην Ελλάδα. Αυτό συχνά δεν σημαίνει πρακτικά τίποτα, αλλά κάνει μια πάρα πάνω αίσθηση, όταν στο χώρο των συγγενών μεγάλων επιχειρηματιών, αρχίζουν να σφραγίζονται επιταγές. Ο Τάδε που λέγαμε έχει κι άλλες επιχειρήσεις. Προφανώς αυτόν τον καιρό είχε να επιλέξει ανάμεσα στο να εγκαταλείψει ή να στηρίξει κάποια από τις επιχειρήσεις του και η επιλογή τον οδήγησε στο να αφήσει κάποια από τις επιχειρήσεις του να «πέσει». Και κατά πάσα πιθανότητα το σφράγισμα των επιταγών της συγκεκριμένης επιχείρησής του, θα οδηγήσει σε διακοπή εργασιών και πιθανόν σε πτώχευση μόνο τη συγκεκριμένη επιχείρησή του, χωρίς να παρασύρει και τις άλλες επιχειρήσεις του και κυρίως τον ίδιο, στην «σκοτεινή πλευρά της Σελήνης», στην απώλεια δηλαδή της προσωπικής του περιουσίας, με ότι αυτό συνεπάγεται. Την περασμένη βδομάδα, κάποιος άλλος επιχειρηματίας, που είδε την περιουσία του να χάνεται δεν άντεξε την πτώση, με αποτέλεσμα να δώσει τέλος στη ζωή του. Είναι δύσκολη η πτώση και όσο πιο ψηλά έχεις ανέβει, τόσο πιο οδυνηρή είναι η αίσθηση της οικονομικής απώλειας. Το αξιοπερίεργο είναι ότι περισσότεροι άνθρωποι αυτοκτονούν όταν χάνουν την περιουσία τους παρά όταν μάθουν ότι πάσχουν από κάποια ανίατη ασθένεια. Μέχρι πριν από λίγο καιρό το να αφήνει ένας επιχειρηματίας μια επιχείρησή του να «πέσει», ήταν αρκετά σπάνιο φαινόμενο. Και αρκετοί προτιμούσαν να διατηρούν ζωντανές ακόμη και ζημιογόνες επιχειρήσεις τους, γιατί πιθανόν δεν ήθελαν να υποστούν κάποια ζημιά στο επιχειρηματικό τους προφίλ. Στη σημερινή συγκυρία, όπου έχει αρχίσει να επικρατεί η λογική του «ο σώζων εαυτόν σωθήτω», το να κρατάς στη «ζωή» ζημιογόνες επιχειρήσεις αποτελεί μια πολύ μεγάλη πολυτέλεια, που ελάχιστοι πια την αντέχουν οικονομικά, ακόμη κι αν το ήθελαν. Όταν το καράβι κινδυνεύει, το προφίλ πάει περίπατο.

Μέσα στους δυο πρώτους μήνες του 2009, σφραγίστηκαν επιταγές που η συνολική τους αξία πλησίαζε τα 500 εκατομμύρια ευρώ. Σε σχέση με το πρώτο δίμηνο του 2008 οι σφραγισμένες επιταγές αυξήθηκαν κατά περισσότερο από 200%. Στην περσινή χρονιά, που ήταν μάλλον η χιερόετρη που έχει υπάρξει ποτέ, η αξία των σφραγισμένων επιταγών έφτασε το 1,2 δις ευρώ. Όταν μέσα στους δυο πρώτους μήνες του 2009, οι σφραγισμένες επιταγές έχουν φτάσει τα 500 εκατομμύρια, είναι εύκολο να καταλάβει κανείς τι πρόκειται να επακολουθήσει, στη διάρκεια της φετινής χρονιάς. Οι επιχειρηματίες που έχουν ήδη μπει στον Τειρεσία έχουν ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο και κατά πάσα πιθανότητα μέσα στη διάρκεια της χρονιάς, αυτοί που είναι στον Τειρεσία, θα είναι περισσότεροι από αυτούς που δεν είναι. Και αυτό είναι ένα πρόβλημα για όλους, που τα οικονομικά επιτελεία, όποιας Κυβέρνησης κυβερνά, θα πρέπει να το αντιμετωπίσουν. Ο Τειρεσίας έτσι κι αλλιώς δημιουργούσε περισσότερα προβλήματα από όσα έλυνε, με αποτέλεσμα να οδηγήσει στην καταστροφή πολλούς μικρούς κυρίως επιχειρηματίες, που πέρασαν μια δύσκολη στιγμή και θα μπορούσαν κάποια στιγμή να ξανασταθούν στα πόδια τους. Ο Τειρεσίας τους οδήγησε στο οικονομικό εκτελεστικό απόσπασμα. Με άλλα λόγια έκανε οικονομική «ευθανασία» ακόμη και σε ανθρώπους που έπασχαν από συνάχι. Αλλά αυτό είναι μια άλλη υπόθεση, που θα γίνει έτσι κι αλλιώς επίκαιρη μέσα στο 2009.

Η ελληνική οικονομία , όπως και η ελληνική κοινωνία στο σύνολό της πάσχει από κάποια καθυστέρηση, σε σχέση με τι τρέχει οπουδήποτε. Για τα τοξικά οικονομικά προϊόντα, που κατέκλισαν όλο τον κόσμο και οδήγησαν την παγκόσμια οικονομία σε αυτή την πρωτοφανή ύφεση που βιώνουμε, η συνηθισμένη ελληνική καθυστέρηση αποδείχτηκε σωτήρια. Εν ολίγοις το ελληνικό οικονομικό σύστημα δεν είχε προλάβει να καταλάβει τι ήταν αυτές οι περίφημες αποδόσεις που έδιναν οι τοποθετήσεις στην Λήμαν Μπράδερς ή στις επενδύσεις που έκανε ο φοβερός τότε Μπέρναρντ Μέϊντοφ. Το «μυστικό» των υπεραποδόσεων σε επενδύσεις που εκ των υστέρων αποδείχτηκαν καταστροφικές, κυκλοφορούσε μόνο σε κάτι πολύ «ανεβασμένους» οικονομικούς κύκλους, κυρίως στη νέα γενιά των Ελλήνων εφοπλιστών, που βρέθηκαν ξαφνικά με τεράστιες περιουσίες στα χέρια τους και στην υπόλοιπη οικονομική ελίτ, που φρόντισε να κρατήσει κρυμμένο το μυστικό, ώστε να μην πέσει στα χέρια της μάζας. Έτσι η ελληνική οικονομία γλύτωσε στο παρά τρίχα τις τοξικές επενδύσεις. Δυστυχώς όμως ακόμη και τα καλά παραμύθια έχουν ένα τέλος.

Το ότι η ελληνική οικονομία δεν πρόλαβε να επενδύσει στα διεθνή τοξικά οικονομικά προϊόντα, δεν πάει να πει, ότι δεν έχει και τα δικά τα τοξικά. Το κύριο τοξικό ελληνικό προϊόν, έχει την πολύ γνωστή σε όλους μας εμφάνιση της μεταχρονολογημένης επιταγής. Μια ελληνική πρωτοτυπία και έναν άτυπο ενδοεπιχειρηματικό δανεισμό, που επέτρεψε στις ελληνικές επιχειρήσεις να κινούνται και να αναπτύσσονται, χωρίς να επωμίζονται δάνεια και τόκους. Ενισχυμένη και από το τραπεζικό «φάκτορυ», την τραπεζική προεξόφληση δηλαδή μεταχρονολογημένων επιταγών, η μεταχρονολογημένη επιταγή, υπήρξε κατά κάποια τρόπο μια από τις βασικές ατμομηχανές της ελληνικής οικονομίας. Υπήρξε όμως συγχρόνως και μια οικονομική «φούσκα». Εν ολίγοις η ελληνική οικονομία κινείται εδώ και χρόνια πάνω σ’ ένα περίπου εννιάμηνο οικονομικό στρώμα μεταχρονολογημένων επιταγών. Αποτελεί όμως η μεταχρονολογημένη επιταγή και ένα στοίχημα ή μία πρόβλεψη. Το «στοίχημα» και η τοξικότητα έγκειται στο ότι υποθέτουμε ότι η συγκεκριμένη μεταχρονολογημένη επιταγή, θα πληρωθεί στην ώρα της. Αυτό σε κανονικές συνθήκες ήταν και το συνηθισμένο. Εδώ και κάποια χρόνια όμως, πριν ακόμη αρχίσει να εκδηλώνεται η παγκόσμια οικονομική κρίση η αξία των ακάλυπτων επιταγών είχε αρχίσει να αυξάνεται χρόνο με το χρόνο, πράγμα που σημαίνει ότι η ελληνική οικονομία είχε αρχίσει να νοσεί εδώ και χρόνια. Η αρχή της ελληνικής οικονομικής κρίσης βρίσκεται στην περίοδο της καταστροφής στο Χρηματιστήριο, αλλά ο ρυθμός της καταστροφής ήταν μάλλον αργός. Αυτοί που είχαν χάσει τις περιουσίες τους στο Χρηματιστήριο ήταν και αυτοί με τις πρώτες ακάλυπτες επιταγές. Όταν όμως μια οικονομία αρχίζει να έχει διάσπαρτα και σε βάθος προβλήματα, τότε σιγά σιγά η «αρρώστια» εξαπλώνεται. Αυτός δηλαδή που δεν μπορεί να πληρώσει κάποια επιταγή του, μεταβιβάζει το πρόβλημά του σε αυτόν που έχει πάρει την επιταγή φτιάχνοντας έτσι μια σειρά δευτερογενών προβλημάτων. Κανείς δεν κάθισε ποτέ να αναλύσει το βάθος της κρίσης που προκάλεσε η καταστροφή στο Χρηματιστήριο.

Η καταστροφή εκείνης της εποχής έφτιαξε κύματα όπως όταν πετάμε ένα βότσαλο στη θάλασσα και κάθε ένα από αυτά τα κύματα παρέσυρε στο βυθό, όσους δεν είχαν την δυνατότητα να αντισταθούν. Μεσολάβησε όμως η ευφορία των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, αλλά και ο νέος πλούτος που εισέρευσε από την κατακόρυφη άνοδο του εφοπλιστικού κλάδου και προς τισγμή φάνηκε ότι τα πράγματα θα μπορούσαν να ισορροπήσουν. Στην πραγματικότητα όμως δεν έγινε έτσι. Αντίθετα γεννήθηκε μια καινούργια γενιά νεόπτωχων, οι τάξεις των οποίων όσο πήγαινε πλήθαιναν. Από το 2006 ήδη ήταν φανερό ότι η αγορά είχε πρόβλημα. Από τότε πολλοί είχαν αρχίσει να μιλάνε για τη έλλειψη ρευστού που υπήρχε στην αγορά. Και έτσι η αξία των ακάλυπτων επιταγών όσο πήγαινε και μεγάλωνε. Κάπως έτσι φτάσαμε στο καταστροφικό 2008 που εκδηλώθηκε και η παγκόσμια οικονομική κρίση. Από τότε όλοι ξέραμε ότι στη διάρκεια του 2009 η κρίση θα χτυπούσε την πραγματική οικονομία. Και έτσι πράγματι έγινε. Τα πεντακόσια εκατομμύρια ευρώ των ακάλυπτων επιταγών μόνο στους δυο πρώτους μήνες, μιλάνε όσο δεν μιλάει κανένας άλλος. Δυστυχώς όμως αυτό είναι μόνο η αρχή. Κανένας δεν γνωρίζει αυτή τη στιγμή το συνολικό ποσό των μεταχρονολογημένων επιταγών, πάνω στο οποίο κινείται η πραγματική ελληνική οικονομία.

Εκείνο που είναι γνωστό όμως είναι το ότι πάρα πολλοί επιχειρηματίες έχουν μετακυλήσει τις λήξεις των μεταχρονολογημένων επιταγών τους για τον Σεπτέμβριο, ελπίζοντας πως μέχρι τότε μπορεί κάπως να έχουν φτιάξει τα πράγματα, ή ότι μπορεί να βρουν τη λύση για το δικό τους πρόβλημα. Το πιθανότερο είναι πως τα πράγματα δεν θα πάνε καλύτερα, αλλά χειρότερα. Οι μήνες που θα μεσολαβήσουν μέχρι το Σεπτέμβριο, όπως όλα δείχνουν θα είναι καταστροφικοί από τη μεριά των ακάλυπτων επιταγών, καθώς κάθε μια ακάλυπτη επιταγή θα μετατοπίζει το χρέος της σε κάποια άλλη. Αλλά η ορμή του κύματος θα έρθει το Σεπτέμβριος. Τότε, το Σεπτέμβριο, θα γίνει η μεγάλη καταστροφή. Και μακάρι να πέφτω έξω.

Σε επίπεδο πραγματικής οικονομίας, η ελληνική αγορά αυτή τη στιγμή, θυμίζει τον ήρωα κάποιων καρτούν, που τρέχοντας έχει ήδη βγει στο γκρεμό και νομίζει ότι ακόμη πατάει στη γη ενώ στην πραγματικότητα βρίσκεται στον αέρα, με τα πόδια να γυρίζουν σαν ρόδες στο κενό. Ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής οικονομίας θα πέσει και ίσως να πέσει και ολόκληρο το σύστημα. Μόνο που όπως συμβαίνει σε όλα τα καλά παραμύθια θα ξανασηκωθεί. Ήδη έχει βρεθεί αυτός που θα αγοράσει το ελληνικό χρέος. Και όπως συμβαίνει στην πραγματικότητα και όχι στα παραμύθια, αυτός που εξαγοράζει το χρέος σου, ορίζει και τις τύχες σου.