Ο Ταλαντούχος κύριος Βγενόπουλος

Image: Herman Wendleborg Hansen "Shooting a Rattlesnake"

Στην τελετή της υπογραφής της σύμβασης εξαγοράς της Ολυμπιακής Αεροπορίας, ο Ανδρέας Βγενόπουλος, που υπέγραψε ως αντιπρόεδρος της MIG, ήταν ως συνήθως σοβαρός, μετρημένος, αλλά και άνετος. Καμία θριαμβολογία, τίποτα που θα μπορούσε να κεντρίσει τα-εξαρτημένα- ανακλαστικά και των πιο κακοπροαίρετων. Κι όμως τη στιγμή της υπογραφής, εκείνο που άλλαζε δεν ήταν μόνο το ιδιοκτησιακό καθεστώς μιας εταιρίας, που από το Δημόσιο περνούσε σε ιδιωτικά χέρια. Εκείνο που άλλαζε ήταν ο χάρτης της ελληνικής επιχειρηματικότητας. Και αυτό δεν θα φανεί ίσως άμεσα, άλλωστε αυτό δεν είναι και στις προθέσεις του ίδιου του Βγενόπουλου. Η αλλαγή θα εμφανιστεί πολύ αργά και για πολλούς εξ ίσου βασανιστικά. Το ελληνικό οικονομικό κατεστημένο βρίσκεται έτσι και αλλιώς σε περίοδο αναδιάρθρωσης, που εξ αιτίας της κρίσης όμως θα πάρει και πολλές αναπάντεχες κατευθύνσεις καθώς πολλά από τα θύματα αυτής της κρίσης ανήκουν στην ψηλότερη τάξη της οικονομικής ελίτ, αυτής που άλλες φορές με πλάγιους και άλλες με ευθείς τρόπους ουσιαστικά «κυβερνάει» τη χώρα, σε σχέση με τις οικονομικές της επιλογές.

Η Ολυμπιακή Αεροπορία δεν είναι μια τυχαία εταιρεία που γεννήθηκε από το ιδιωτικό τομέα, έγινε στη συνέχεια κτήμα του Δημοσίου, για να γίνει και πάλι τώρα ιδιωτική. Είναι μια εταιρεία που για το ελληνικό κοινωνικό ασυνείδητο απέκτησε διαστάσει θρυλικές, ίσως και γιατί αντιπροσωπεύει δυο τελείως διαφορετικά πράγματα. Από τη μία μεριά αντιπροσωπεύει την καλώς νοούμενη μεγάλη επιχειρηματικότητα και το ελληνικό επιχειρηματικό δαιμόνιο. Δημιούργημα του Αριστοτέλη Ωνάση, που το όνομά του πήρε διαστάσεις μυθικές, όσο ήταν ακόμη εν ζωή, όχι μόνο για τον πλούτο, σε μια εποχή που οι δισεκατομμυριούχοι δεν ήταν τόσο συνηθισμένο φαινόμενο, αλλά για τον τρόπο που διαχειρίστηκε τόσο τον πλούτο του, όσο και τη δημόσια εικόνα του. Ο Ωνάσης ήταν ίσως από τους πρώτους παγκόσμια τόσο ικανούς media manipulators σε μια εποχή που ο όρος δεν είχε ακόμη εφευρεθεί.

Ο Ωνάσης ήξερε απλώς να δημιουργεί θέμα με ότι κι αν ασχολιότανε. Είτε αυτό ήταν η Ολυμπιακή, ή οι σχέσεις με τον Βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας Ίμπν Σαούντ, ή τον Ουίνστον Τσώρτιλ, ή τη Μαρία Κάλας, ή τον Πρίηκηπα Ρενιέ και την Γκρέης Κέλυ, ή τη Τζάκι Κένεντι, που τη μετέτρεψε σε Τζάκι Ωνάση, ήξερε καλύτερα απ’ όλους τους πλούσιους διάσημους της εποχής να χειρίζεται τα Μέσα Ενημέρωσης, που από τη δεκαετία ήδη του πενήντα δεν είχαν πάψει να παρακολουθούν τις κινήσεις του και που συνεχίζουν μέχρι και την τελευταία του «οίκου» του την Αθηνά Ωνάση. Πέρα από αυτό ο Ωνάσης έχοντας μεγαλώσει φτωχικά, είχε πάντα στο μυαλό του, πως κανένας δεν είναι άξιος να συγκεντρώνει τόσο μεγάλα πλούτη όσο είχε συγκεντρώσει ο ίδιος και ότι ο τρόπος για να το «ξορκίζει» αυτό ήταν η κοινωνική προσφορά. Το καλύτερο που είχε κάνει ο Ωνάσης για την πατρίδα ήταν να την κάνει γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο, σε μια εποχή που ο τουρισμός είχε αρχίσει να παίρνει μαζικές διαστάσεις . Και ιδρύοντας την Ολυμπιακή, έκανε την Ελλάδα ένα διεθνή προορισμό.
Στη διάρκεια της ζωής του όμως και ο Ωνάσης παρασυρμένος από τις επιτυχίες, που διαδέχονταν η μια την άλλη, ιδίως μετά το γάμο του με τη Τζάκι, δεν γλύτωσε το να τη «ψωνίσει». Έβγαλε κι αυτός το συμπέρασμα πως οι επιτυχίες του οφείλονταν στον ίδιο και όχι στην καλή του μοίρα. Έτσι όταν του’ ρθε η σφαλιάρα, ήταν η χειρότερη απ’ όλες και την οποία δεν ξεπέρασε παρά μόνο με το θάνατό του. Αυτά για τον Ωνάση.

Η Ολυμπιακή όμως δεν λειτούργησε στο κοινωνικό ασυνείδητο, μόνο ως μύθος της επιχειρηματικότητας. Λειτούργησε και σαν σύμβολο της πολιτικής διαφθοράς. Υπάρχουν σίγουρα και άλλοι τομείς του Δημοσίου, που η διαφθορά ζει και βασιλεύει. Η Ολυμπιακή όμως ως το πιο προβεβλημένο μέρος του Δημοσίου, ήταν το πιο τρανταχτό παράδειγμα για το πώς τα κόμματα και ο κομματικός συνδικαλισμός εννοούν το Δημόσιο συμφέρον. Έτσι η Ολυμπιακή με τα χρόνια μεταβλήθηκε σε κάποιου είδους άντρο της Δημόσια διαφθοράς. Ευτυχώς όμως από τη μεριά της οργανικής λειτουργίας της εταιρείας, δηλαδή του προσωπικού της, των πιλότων, των μηχανικών και όσων άλλων εμπλέκονταν στην καθημερινή λειτουργία της εταιρείας, η Ολυμπιακή λειτούργησε σωστά χάρη στην ευσυνειδησία των εργαζομένων της και ευτυχώς , γιατί αλλιώς θα θρηνούσαμε θύματα. Η κομματική όμως και συνδικαλιστική εμπλοκή έκανε την Ολυμπιακή, από οικονομική άποψη μια τεράστια χοάνη , όπου χάθηκαν δισεκατομμύρια για να εξυπηρετηθεί το πολιτικό και συνδικαλιστικό συμφέρον. Έτσι μια αξιόλογη εταιρεία οδηγήθηκε στην απαξίωση και στο βέβαιο κλείσιμό της, αν δεν εμφανιζόταν ο Ανδρέας Βγενόπουλος.

Ο Ανδρέας Βγενόπουλος δεν είναι κι αυτός μια τυχαία περίπτωση. Το σίγουρο είναι για την ώρα πως μπορεί να έχει αξιόλογους φίλους, έχει όμως και φανατικούς εχθρούς, κυρίως ανάμεσα στην ως τώρα ελίτ, που ρυθμίζει τις καταστάσεις στην Ελλάδα, ίσως και γιατί στο πρόσωπό του βλέπουν ένα θανάσιμο κίνδυνο. Η επιχειρηματική ελίτ που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση δεν έχει καμία σχέση, από μεριάς κοινωνικής ηθικής, με το επιχειρηματικό κατεστημένο που λειτουργούσε στην Ελλάδα πριν από την δικτατορία. Οι παλιότεροι είχαν κοινωνική συνείδηση. Οι νεώτεροι δεν έχουν καν συνείδηση. Και δεν είναι τυχαίο αυτό. Οι άνθρωποι που δικαίως φτάνουν ψηλά, χάρη δηλαδή στις προσπάθειές τους και στο μυαλό τους, συχνά διατηρούν την κοινωνική τους συνείδηση, παρ’ όλο που καθημερινά βρίσκονται σε επαφή με το πόσο σκουλήκια γίνονται οι άνθρωποι μπροστά στη δύναμη του χρήματος. Όσοι είναι πολύ δυνατοί και έχουν πραγματική αξία μπορούν να μην κυριευτούν από τον «πράσινο θεό». Όσοι όμως φτάνουν οικονομικά ψηλά χάρη στις συγκυρίες δεν έχουν καμία τύχη. Αυτό είναι και το πρόβλημα με τους δισεκατομμυριούχους που δημιουργήθηκαν μετά τη Μεταπολίτευση. Οι περισσότεροι δεν έφτασαν όπου έφτασαν χάρη στην επιχειρηματική επινοητικότητά τους. Οι περισσότεροι, σε συντριπτικό βαθμό, είναι δημιουργήματα πολιτικών συγκυριών. Βρέθηκαν στο σωστό μέρος , τη σωστή στιγμή και κυρίως είχαν την εμπιστοσύνη του πολιτικού προσωπικού που μοίραζε τις δουλειές, ότι και εκείνοι θα ήταν εξ ίσου αξιόπιστοι στο να μοιράζουν τις μίζες. Είναι φυσικό τέτοιου είδους «άρχοντες» να μην έχουν κοινωνική συνείδηση. Η ανυπαρξία αυτοσεβασμού οδηγεί τους περισσότερους σε αντικοινωνικές συμπεριφορές, με κύριο χαρακτηριστικό την απληστία και την επιθετικότητα απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Ξέρουν ότι η πραγματικότητά τους είναι ανάμεσα στη μάζα, γι αυτό και κάνουν ότι μπορούν για να εξαφανίσουν τη μάζα, ώστε να μην έχουν που να πέσουν, όταν έρθει η ώρα.

Ο Βγενόπουλος δεν ανήκει σ’ αυτήν τη κατηγορία. Ξεκινώντας την καριέρα του σαν δικηγόρος διακρίθηκε στη συνέχεια, στο να πετυχαίνει μεγάλες επιχειρηματικές συμφωνίες. Να «παντρεύει» δηλαδή μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα. Ήταν πολύ φυσικό με τις δυνατότητές του, στο τέλος να παντρέψει και τον εαυτό του. Και όπως αποδείχτηκε η «παντρειά» δεν θα μπορούσε να έχει καλύτερη κατάληξη, μια και ως τώρα έχει δημιουργήσει ένα σωρό «απογόνους», με πιο πρόσφατη την Ολυμπιακή. Σε σχέση με το ελληνικό επιχειρηματικό κατεστημένο ο Βγενόπουλος δημιουργεί μια καινούργια δικιά του κατηγορία, που τον τοποθετεί σε μια άλλη κλάση, από αυτή που έχουμε γνωρίσει μέχρι τώρα. Δεν μπορεί κανείς να γνωρίζει αν ο Βγενόπουλος διαθέτει κοινωνική συνείδηση, όπως οι παλιότεροι. Είναι σίγουρο όμως ότι διαθέτει κοινωνική αντίληψη, κάτι που λείπει σε βαθμό τραγικό, από την ελληνική νομενκλατούρα, που έχει φροντίσει να αποδείξει πως ενδιαφέρεται μόνο γα τον εαυτό της και τα συμφέροντά της. Ο Βγενόπουλος έχει αποδείξει πως ξέρει να δίνει στη δράση του κοινωνική διάσταση. Όντας ο ίδιος αθλητής της ξιφασκίας , έχει αποδείξει επίσης πως είναι και ένας πολύ εξελιγμένος «ντριπλέρ». Μέσα στο διάστημα των τελευταίων δώδεκα μηνών μόνο κατάφερε να κάνει κάποιες κινήσεις που αποδεικνύουν μια ικανότητα που δεν διαθέτει κανένας άλλος από τους εκπροσώπους του κεφαλαίου, αλλά και των Μέσων Ενημέρωσης. Ο τρόπος για παράδειγμα που χειρίστηκε την κλήση του στην ειδική επιτροπή της Βουλής, δίνει ένα καλό δείγμα της κλάσης του. Ενώ όλοι περίμεναν ότι θα βρισκόταν απολογούμενος, στο τέλος κατέληξε σε ένα εντυπωσιακό μονόλογο απέναντι στους εκπροσώπους του ελληνικού κοινοβουλίου, που κυριολεκτικά είχαν χάσει την μπάλα. Ο τρόπος επίσης που άδειασε τον Γιάννη Βαρδινογιάννη, με δυο κοφτές ντρίπλες και επέβαλε ουσιαστικά την πολυμετοχικότητα στον Παναθηναϊκό, είναι χαρακτηριστικός γα τον τρόπο που λειτουργεί, αλλά και για το πώς ξέρει να δημιουργεί «σύνθεση» εκεί που άλλοι θα κατάφερναν να φτιάξουν μόνο αντίθεση. Η Ολυμπιακή αποτέλεσε το πεδίο για μια ακόμη αξιοθαύμαστη ντρίπλα. Το ζήτημα δεν είναι το ότι απέκτησε την Ολυμπιακή. Όλη η μαεστρία του κρύβεται σε εκείνη την επιστολή, που έγραψε όταν εξεδήλωσε το ενδιαφέρον του για την απόκτηση της Ολυμπιακής, που έδινε απαντήσεις σε όλες τις ερωτήσεις πριν ακόμη τεθούν. Ο τρόπος που έβαλε φρένο στις ανοησίες του Τσίπρα και του Γιώργου Παπανδρέου, με δυο εντυπωσιακές αγωγές, είναι ενδεικτικές και για το εύρος του ρεπερτορίου του.

Εν ολίγοις αυτή την εποχή ο Βγενόπουλος παίζει στους χώρους που ασχολείται χωρίς αντίπαλο και αυτό όχι γιατί εκεί που αναπτύσσει τη δράση του δεν υπάρχουν αντίπαλοι, αλλά γιατί οι αντίπαλοι είναι εξαιρετικά ανεπαρκείς, αλλά και προϊόντα μιας άλλης εποχής που καλύτερα να την ξεχάσουμε. Το ζήτημα είναι αν στο μέλλον ο Βγενόπουλος θα ασχοληθεί με την πολιτική, μια και ο τρόπος που αναπτύσσει την επιχειρηματική του δράση παίρνει από τα πράγματα και μια κοινωνική και πολιτική διάσταση. Ο ίδιος λέει ότι το θέμα δεν τον απασχολεί. Η δική μας άποψη, είναι πως μια και ο χώρος της πολιτικής, εξαρτάται και από πολλές άλλες παραμέτρους, που δεν έχουν να κάνουν άμεσα με τα προσόντα του ενός ή του άλλου, αλλά περισσότερο με τις διεθνείς ελληνικές εξαρτήσεις, ο Βγενόπουλος θα ασχοληθεί με την πολιτική, αν πρώτα έχει κάνει την σωστή «παραμετροποίηση», αν δηλαδή καταφέρει να ελέγξει εκ των προτέρων το αποτέλεσμα. Κατά τα άλλα μια και για την ώρα παραμένουμε στο χώρο της επιχειρηματικότητας, θα έπρεπε να υπενθυμίσουμε πως σ’ αυτό το χώρο η περίπτωση της Ολυμπιακής είχε γίνει κάτι σαν το Εξκάλιμπουρ, το περίφημο σπαθί, στον μύθο των Ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης, που όποιος το σήκωνε θα γινόταν Βασιλιάς. Ο Βγενόπουλος είχε έτσι κι αλλιώς την Τράπεζα, τώρα έχει και το σπαθί.

Το ζήτημα δεν είναι ο Βγενόπουλος και ο κάθε Βγενόπουλος. Το ζήτημα είναι ότι αυτή η κρίση θα έχει πολλά θύματα. Και ανάμεσα στους «αμάχους», δηλαδή τους χαμηλόμισθους και τους ανέργους, και ανάμεσα στο «στράτευμα», στα μικρά και τα μεγαλύτερα εισοδήματα, αλλά και ανάμεσα στους «στρατηγούς», σ’ αυτούς που μέχρι και πέρσι θεωρούνταν άτρωτοι. Θα πέσουν πολλοί μεγάλοι. Σε μερικούς θα μικρύνει δραματικά η περιουσία τους. Αλλά και πάλι θα φτάνει για τις επόμενες δεκατέσσερις γενιές. Μερικοί μεγάλοι όμως θα τα χάσουν όλα. Και όταν η κρίση θα έχει περάσει, στην κορυφή θα βρίσκονται ακόμη κάποιοι παλιοί, αλλά και πολλοί καινούργιοι. Το ζήτημα είναι αυτή η κρίση να δημιουργήσει μια καινούργια γενιά μεγάλων επιχειρηματιών, που θα έχουν και συναίσθηση της κοινωνικής ευθύνης και της κοινωνικής τους υποχρέωσης. Έτσι κι αλλιώς αυτή η κρίση είναι δημιούργημα του χώρους τους. Αυτό πρέπει να είναι το τελευταίο και μοιραίο στάδιο αυτής της εποχής της απληστίας, πριν πάμε σε μια καινούργια εποχή με άλλα χαρακτηριστικά.