Ο Τιτανικός

Η αναμενόμενη από καιρό πτώση του Ελεύθερου Τύπου, δεν είναι παρά ένα μόνο επεισόδιο, στο μεγάλο ναυάγιο, που θα παρασύρει όλα τα κλασικά Μέσα Ενημέρωσης, όπως τα ξέρουμε σήμερα.

Image: The sinking Titanic

Το πρωί της Τετάρτης κατηφόριζα με το αυτοκίνητο προς την Αθήνα, για κάποιο ραντεβού που είχα κάπου στην πλατεία Συντάγματος. Η κυκλοφορία πήγαινε ομαλά σε όλη τη διαδρομή, μέχρι που στην Βασιλίσσης Σοφίας έστριψα, περνώντας από το Χίλτον δεξιά προς το Σύνταγμα. Από εκεί και πέρα τα αυτοκίνητα άρχισαν να πηγαίνουν σημειωτόν. Δεν είχα ακούσει τίποτα για κάποια πορεία κι έτσι δεν ήξερα τι ακριβώς συνέβαινε. Ένα τηλεφώνημα στο φίλο που με περίμενε στο Σύνταγμα, μου έλυσε την απορία. Απεργούσαν οι δημοσιογράφοι εξ αιτίας του ότι μόλις την προηγούμενη ημέρα, ο Θόδωρος και η Γιάννα Αγγελοπούλου είχαν ανακοινώσει την διακοπή της έκδοσης του Ελεύθερου Τύπου και της λειτουργίας του City FM. Παρ’ όλο που για όποιον καταλαβαίνει από αριθμητική του δημοτικού σχολείου, η κατάληξη ήταν από καιρό αναμενόμενη, ο δημοσιογραφικός και ο πολιτικός κόσμος, όπως και οι εργαζόμενοι στο συγκρότημα, απ’ ότι φαίνεται μάλλον αιφνιδιάστηκαν. Είναι το ίδιο είδος αιφνιδιασμού που παθαίνουν κάποιοι όταν παρ’ όλο που γνωρίζουν πως κάποιο αγαπημένο πρόσωπο περνάει τις τελευταίες του μέρες από καιρό εξ αιτίας κάποιας ανίατης ασθένειας, εν τούτοις όταν το μοιραίο επέρχεται αντιδρούν σαν να επρόκειτο για κάτι ξαφνικό. Είναι η αντίδραση εκείνων που δεν μπορούν να αποδεχτούν κάποια ασύμφορη πραγματικότητα. Εξ ίσου αιφνιδιασμένος φάνηκε και ο διευθυντής της εφημερίδας Σεραφείμ Κοτρώτσος, σε ραδιοφωνική του συνέντευξη που άκουσα το επόμενο πρωί. Αν αιφνιδιάζεσαι από κάτι τόσο προβλεπόμενο, είναι πράγματι πολύ δύσκολο να διευθύνεις μια εφημερίδα. Σημαίνει ότι δεν μπορείς να διαβάσεις τα «σήματα». Και τα «σήματα» ήταν περισσότερο από κραυγαλέα. Δεν ήταν μόνο οι εξωπραγματικές ζημιές που πραγματοποιούσε η εφημερίδα τα δυο τελευταία χρόνια, ήταν και η απομάκρυνση της Γιάννας Αγγελοπούλου τον τελευταίο καιρό, σε σχέση με την πολύ συχνή παρουσία της το προηγούμενο διάστημα που συνοδεύονταν και από τις συνεχείς παρεμβάσεις της στην προσπάθεια να γίνει το εγχείρημα βιώσιμο. Ένα εγχείρημα, που για όσους καταλαβαίνουν ήταν καταδικασμένο εξ αρχής. Άλλο να παντρεύεσαι τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, άλλο να ανάβεις πυροτεχνήματα και άλλο να βγάζεις εφημερίδα.

Έτσι λοιπόν εκείνη την ημέρα ο δημοσιογραφικός κόσμος αντέδρασε με μια συνολική απεργία. Πέρα από το ακατανόητο της ενέργειας ήταν και μια μεγάλη ανοησία. Ακατανόητο γιατί ισοδυναμούσε με το αν οι επιβάτες του Τιτανικού έκαναν απεργία, επειδή το θεωρούμενο «αβύθιστο» υπερωκεάνιο βυθιζόταν. Και ανόητο γιατί έκανε ακόμη πιο εμφανές το πόσο μικρό ρόλο παίζουν αυτή τη στιγμή τα κλασικά Μέσα Ενημέρωσης στη διαμόρφωση της σύγχρονης πραγματικότητας. Έτσι όσοι εκείνη την ημέρα ήθελαν να πάρουν την ημερήσια δόση τους ενημέρωσης, άνοιξαν απλώς το κομπιούτερ τους, μπήκαν στο ίντερνετ, κατευθύνθηκαν εκεί που ήθελαν και πληροφορήθηκαν όσα ήθελαν να πληροφορηθούν. Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι των Μέσων Ενημέρωσης, είτε δεν θέλουν, είτε δεν μπορούν να αντιληφθούν τι συμβαίνει. Όσο για τους εργαζόμενους στον Ελεύθερο Τύπο που κάνουν ότι μπορούν οι άνθρωποι για να σώσουν τις δουλειές τους, έστω κι αν οι ενέργειες είναι τελείως ανεδαφικές, θα έπρεπε να παρατηρήσουμε ότι δεν έδειξαν την ίδια ευαισθησία, ούτε καν δημοσιογραφικά, όταν εδώ και χρόνια κλείνουν παραδοσιακά έντυπα και χάνουν τη δουλειά τους δεκάδες εργαζόμενοι στο χώρο του περιοδικού Τύπου. Το επόμενο πρωί η Καθημερινή που δείχνει να καταλαβαίνει περισσότερο από άλλα Μέσα του χώρου της τι συμβαίνει έγραφε ένα ενδιαφέρον άρθρο με τίτλο «Η κρίση στον Τύπο». Έγραφε λοιπόν η Καθημερινή: «Όσο οι κυβερνήσεις ανεξαρτήτως κομμάτων, συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν αδιαφανώς τον Τύπο, θα είναι αδύνατη η επιβίωση μέσων ενημέρωσης τα οποία θέλουν να είναι οικονομικά αυτάρκη και ανεξάρτητα. Η χαριστική δανειοδότηση μέσω κρατικών τραπεζών, η πελατειακή κατανομή κρατικής διαφήμισης σε έντυπα, η μη εφαρμογή των νόμων και των όρων της αγοράς για ορισμένους έχει διαμορφώσει ένα ανθυγιεινό πλαίσιο το οποίο δεν επιτρέπει τον υγιή ανταγωνισμό. Βρισκόμαστε στ5ην αρχή μιας επώδυνης μεταβατικής περιόδου για τα ΜΜΕ στην Ελλάδα. Η λύση στα προβλήματά τους σίγουρα δεν είναι απεργίες άνευ στόχου και λογικής, ούτε και ακραίες, ανεδαφικές διεκδικήσεις. Αντιθέτως, οτιδήποτε υγιές στο χώρο των ΜΜΕ κινδυνεύει να πνιγεί σ’ αυτές τις συμπληγάδες. Με άλλα λόγια αν το κράτος δεν εγκαταλείψει την πριμοδότηση παρασιτικών ΜΜΕ και αν δεν υπάρξει μια ρεαλιστική συνεννόηση μεταξύ εκδοτών και εργαζομένων πολύ φοβούμεθα πως ο «Ελεύθερος Τύπος» δεν θα είναι η τελευταία μεγάλη εφημερίδα που κλείνει».

Και πραγματικά ο Ελεύθερος Τύπος δεν θα είναι η τελευταία μεγάλη εφημερίδα που κλείνει. Αν θέλουμε να είμαστε ρεαλιστές θα έπρεπε ήδη να αναγνωρίσουμε μια πραγματικότητα. Πάρα πολλές μεγάλες εφημερίδες έχουν ήδη κλείσει αν και ακόμη κυκλοφορούν. Πως μπορεί να συμβαίνει αυτό το παράδοξο; Μια ματιά στους ισολογισμούς αλλά και στα δελτία κυκλοφοριών των τελευταίων ετών θα μπορούσε να μας διαφωτίσει. Τα περισσότερα μεγάλα Μέσα Ενημέρωσης στην Ελλάδα, όχι μόνο κινούνται σε πτωτική τροχιά εδώ και χρόνια, όχι μόνο καταγράφουν ζημιές κάθε χρόνο, αλλά έχουν και τεράστιες υποχρεώσεις. Σε πολλά μικρότερων «διαστάσεων» εκδοτικά συγκροτήματα οι υποχρεώσεις κινούνται στο επίπεδο των 60-70 εκατομμυρίων ευρώ. Στα μεγαλύτερα οι υποχρεώσεις είναι της τάξης των 200 εκατομμυρίων ευρώ. Το ότι ακόμη πρακτικά υπάρχουν οφείλεται στο γνωστό λόγο. Είναι απλώς διαπλεκόμενα Μέσα Αν και βρίσκονται στο «κόκκινο» όπως λένε στη λογιστική, οι επιχειρηματίες που τα διαχειρίζονται βρίσκουν χρήσιμο να τα διατηρούν γιατί είναι αυτά που τους εξασφαλίζουν δουλειές πολύ περισσότερων εκατομμυρίων ευρώ. Αν δεν υπήρχαν αυτά τα παράπλευρα οφέλη, είναι ζήτημα αν θα επιβίωναν δυο με τρεις εφημερίδες και κάποια περιοδικά. Είναι κι αυτός άλλωστε ο λόγος που πολλοί αναγνώστες αν και εξακολουθούν να αγοράζουν τις εφημερίδες που συνήθιζαν να αγοράζουν γνωρίζουν πια, ότι οι εφημερίδες που αγοράζουν εξυπηρετούν κατ’ αρχάς τα συμφέροντα των ιδιοκτητών τους και λιγότερο την ενημέρωση. Είναι μια σχέση κατά συνθήκη με ένα βασικό ελάττωμα, που μακροχρόνια κάνει ατή τη σχέση θνησιγενή. Αυτό άλλωστε ισχύει εδώ και χρόνια, μια και οι αναγνώστες των εφημερίδων γίνονται κάθε χρόνο και λιγότεροι. Ο καλύτερος χώρος, εκεί δηλαδή που εμφανίζεται περισσότερο έκδηλη η εκδοτική αγωνία των τελευταίων ετών, είναι ο χώρος των κυριακάτικων εφημερίδων, που μέχρι και πριν λίγα αποτελούσε την οικονομική ατμομηχανή των συγκροτημάτων Τύπου. Εκεί λοιπόν κάθε Κυριακή γίνεται ένας στην ουσία αξιοθρήνητος διαγωνισμός για το ποιος θα δώσει το πιο ευρηματικό δώρο, που θα επιτρέψει στο κυριακάτικο φύλλο να αυξήσει ή έστω να διατηρήσει την κυκλοφορία του. Από δημοσιογραφική άποψη το φαινόμενο είναι εξαιρετικά θλιβερό και έχει κι αυτό συμβάλει στην απαξίωση του Τύπου, έστω κι αν επέτρεψε σε πολλούς αναγνώστες να έχουν ολόκληρες βιβλιοθήκες με DVD , CD. Αν και αυτά τα δώρα χάνουν σταδιακά την αξία τους, μια και οι ολοένα αυξανόμενοι χρήστες του ίντερνετ μπορούν πια να «κατεβάζουν» στην οθόνη τους, όποια ταινία και όποια μουσική επιθυμούν. Οι εφημερίδες σαν Μέσο Ενημέρωσης ανήκουν πια στο παρελθόν και όσο πιο γρήγορα και πιο καλά το καταλάβουν οι εκδότες τους, τόσο πιο εύκολα θα μπορέσουν να προσαρμοστούν σ’ αυτήν την τόσο διαφορετική εποχή που έρχεται για την ενημέρωση.

Η περιπέτεια του Ελεύθερου Τύπου δεν ξεκίνησε από την εποχή που την αγόρασε ο Αγγελόπουλος. Η καλύτερη εποχή του Ελεύθερου Τύπου ήταν η περίοδος που στο τιμόνι της εφημερίδας βρισκόταν ο Δημήτρης Ρίζος, που αν και ο ίδιος έχει πολλές ελλείψεις εν τούτοις το συγκεκριμένο γούστο του, ταίριαζε απόλυτα με το στυλ της λαϊκής εφημερίδας της δεξιάς, που επικράτησε εκείνη την εποχή και που επέτρεψε στον Ελεύθερο Τύπο να πραγματοποιεί πολύ ψηλές κυκλοφορίες. Προφανώς όμως η μεγάλη επιτυχία εκείνης της εποχής δημιούργησε τριβές και περιβάλλον για ίντριγκες που κατέληξαν στην απομάκρυνση του Ρίζου από την εφημερίδα. Η πτώση του Ελεύθερου Τύπου άρχισε από την εποχή που την ανέλαβε ο Γιώργος Κύρτσος, που μπορεί να έχει ενδιαφέρον από πολλές απόψεις, αλλά σαν διευθυντής εφημερίδας, δεν έχει αυτό που χρειάζεται. Έτσι το τέλος της εποχής του Κύρτσου βρήκε τον Ελεύθερο Τύπο, με ανοίγματα της τάξης των 10 εκατομμυρίων ερώ που έκαναν αναγκαστική την εξεύρεση λύσης. Έτσι και μετά από μια πιθανόν μεθοδευμένη ντρίμπλα εφοπλιστικού τύπου ο Ελεύθερος Τύπος πέρασε στα χέρια του Θόδωρου Αγγελόπουλο και της Γιάννας, που προφανώς βρήκε στην έκδοση της εφημερίδας το μέσο για να ικανοποιήσει τις φιλοδοξίες της, που όπως φαίνεται δεν έχουν τέλος. Αλλά πιθανόν να αποκτήσουν. Τα λάθη της περιόδου αυτής που ξεκίνησε με τις καλύτερες οικονομικές προϋποθέσεις φάνηκαν από την πρώτη στιγμή. Η Γιάννα Αγγελοπούλου, έχει πραγματοποιήσει μια μεγάλη διαδρομή σε προσωπικό επίπεδο, αν αναλογιστεί κανείς από πού ξεκίνησε και που έφτασε. Από εφημερίδες όμως μάλλον δεν έχει ιδέα. Έτσι ακολουθώντας τις συμβουλές εμφανώς άσχετων συμβούλων, έκανε μια ολοκληρωτική αλλαγή, προσλαμβάνοντας μια στρατιά Ισπανών σχεδιαστών και πληρώνοντας μια μικρή περιουσία που άλλαξαν ριζικά την εμφάνιση του Ελεύθερου Τύπου. Όποιος έχει έστω και λίγη πείρα από διεύθυνση εντύπων γνωρίζει καλά ότι ο συντομότερος τρόπος για να αυτοκτονήσει ένα έντυπο, είναι να αλλάξει ριζικά την εμφάνισή του και επιπλέον να αλλάξει και την φιλοσοφία της έκδοσής του. Έτσι ο Ελεύθερος Τύπος έγινε απλώς ένα άλλο έντυπο. Αν ήθελε όμως ένα άλλο έντυπο δεν υπήρχε κανένας λόγος να αγοράσει τον Ελεύθερο Τύπο και να επωμιστεί εκτός από το κόστος της εξαγοράς και τις ως τότε ζημιές. Μπορούσε με λιγότερα λεφτά να φτιάξει εξ αρχής ένα καινούργιο. Η καλή μέρα από το πρωί φαίνεται. Με τέτοια έλλειψη στοιχειώδους λογικής μπορούσε κανείς από τότε να στοιχηματίσει για την τελική κατάληξη. Οποιοσδήποτε επίσης με στοιχειώδη λογική και γνώση της πορείας των εκδοτικών πραγμάτων θα είχε από τότε αποφασίσει να κρατήσει την κυριακάτικη έκδοση και να διακόψει την καθημερινή. Πολύ γρήγορα επίσης φάνηκε ότι η ίδια η Γιάννα δεν ήξερε τι ήθελε. Οι εφημερίδες είναι σαν τα πλοία . Όταν ο καπετάνιος δεν ξέρει τι θέλει, τότε και οι ναύτες δεν ξέρουν τι να κάνουν. Η Γιάννα Αγγελοπούλου και δεν ήξερε τι να ζητήσει από τους διευθυντές της εφημερίδας της, που είχε αρχίσει να τους αλλάζει σαν τα πουκάμισα, αλλά ούτε και μπορούσε να κρίνει, ούτε το σύνολο, αλλά ούτε και τις λεπτομέρειες της πορείας της εφημερίδας. Σε απλά ελληνικά η κατάσταση ήταν μάλλον κωμικοτραγική. Το πώς κατάφερε επίσης σε τόσο λίγο χρόνο να πραγματοποιήσει τόσο τεράστιες ζημιές, είναι μάλλον θέμα άλλης επιστήμης.

Για την ίδια την Γιάννα Αγγελοπούλου η κατάληξη του Ελεύθερου Τύπου, αποτελεί μια τεράστια προσωπική ήττα, που ισοπέδωσε μονομιάς το προφίλ που με τόσο κόπο και με τόσα λεφτά του συζύγου της είχε χτίσει όλα αυτά τα χρόνια. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος πιθανόν να κατακτήσει και το βραβείο του καλύτερου συζύγου όλων των εποχών, μια και δύσκολα θα βρεθεί άλλος σύζυγος που να έχει ξοδέψει τόσο πολλά για τη σύζυγό του. Παρά τα σπαραξικάρδια άρθρα και τα κροκοδείλια δάκρυα στο σύνολο σχεδόν του Τύπου, οι υπόλοιποι εκδότες μάλλον δεν μπορούν να κρύψουν την χαρά τους, μια και ένας επικίνδυνος ανταγωνιστής έφυγε από τη μέση, έστω κι αν αποδείχτηκε ότι τελικά δεν ήταν και τόσο επικίνδυνος. Οι εργαζόμενοι στον Ελεύθερο Τύπο πιθανόν να μάθουν ότι στα δύσκολα είμαστε σχεδόν πάντα μόνοι μας, εκτός κι αν για πολιτικούς και άλλους λόγους, βρεθεί και κάποιος άλλος που να έχει πολλά λεφτά για πέταμα.