Το Ελληνικο Πείραμα

Το εφιαλτικό σενάριο μιας πιθανής οικονομικής κατάρρευσης του πυρήνα της ελληνικής κοινωνίας και γιατί αυτό θα αποτελέσει αντικείμενο μελέτης για το μέλλον των οικονομιών του πλανήτη

Για να πω την αλήθεια δεν μπορώ να βγάλω ακριβές συμπέρασμα για το που ακριβώς πηγαίνουν τα πράγματα και υποθέτω πως δεν είμαι ο μόνος. Όταν κυκλοφορώ στο δρόμο τα αυτοκίνητα που κυκλοφορούν είναι όσα ήταν πάντα, πράγμα που σημαίνει ότι οι ιδιοκτήτες τους έχουν ακόμη λεφτά για να βάλουν βενζίνη και να πάνε στις δουλειές τους ή όπου αλλού πηγαίνουν. Στα καφέ που πίνω καμιά φορά καφέ, αν και τώρα πηγαίνω σπανιότερα η πελατεία είναι πάνω κάτω η ίδια και δεν φαίνεται ιδιαίτερα προβληματισμένη, αλλά και πώς να καταλάβεις τι συζητάει ο καθ’ ένας. Σε άλλους χώρους που επίσης σύχναζα, όποτε πηγαίνω η κρίση μπορεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης, που συνοδεύεται απλώς με κάποια επιφύλαξη για τον τρόπο ζωής μας στο μέλλον. Αλλού βέβαια τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι μάντρες και οι αντιπροσωπείες αυτοκινήτων για παράδειγμα είναι γεμάτες αυτοκίνητα, αλλά κανείς δεν αγοράζει μια και η αγοραστική κίνηση στο χώρο αυτό έχει μειωθεί κατά τουλάχιστον 60% μέσα στον τελευταίο χρόνο, πράγμα που δημιουργεί μια αλυσίδα προβλημάτων. Στην οικοδομή επίσης τα πράγματα δείχνουν ακόμη χειρότερα, μια και η οικοδομική δραστηριότητα έχει σχεδόν παγώσει, καθώς οι πωλήσεις έχουν πέσει στο ναδίρ. Και αυτό αποτελεί ακόμη ένα μεγάλο πρόβλημα καθώς γύρω στο ένα εκατομμύριο άνθρωποι ασχολούνται με επαγγέλματα που έχουν σχέση με την οικοδομή. Ένα σωρό μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις του χώρου, αυτές που έχτιζαν πολυκατοικίες στις συνοικίες ή σπίτια έχουν ήδη κλείσει, ενώ ολόκληρος ο κλάδος αντιμετωπίζει τρομακτικά προβλήματα. Η ανεργία έχει ήδη φτάσει στο 14%, κάπου 600.000 άνθρωποι κάθε ηλικίας είναι καινούργιοι ή παλαιότεροι άνεργοι, με ελάχιστες πιθανότητες να βρουν κάπου δουλειά. Ο νέος προϋπολογισμός καταγράφει ακόμη 150.000 προσεχώς ανέργους μέσα στο 2011, αλλά η πραγματικότητα θα είναι ίσως πολύ χειρότερη, πράγμα που σημαίνει ότι πολύ σύντομα οι άνεργοι θα πλησιάζουν ή και θα ξεπεράσουν το ένα εκατομμύριο.

Στις διεθνείς συναντήσεις που είχαν στις αρχές του Οκτώβρη, στην Αμερική ο Γιώργος Παπανδρέου και ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου, όλοι εκθείαζαν την τόλμη της Κυβέρνησης να πάρει τα σκληρά μέτρα που έλαβε σε τόσο σύντομο διάστημα και χιεροκροτούσαν το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει αρχίσει να μπαίνει στον ίσιο δημοσιονομικό δρόμο. Πέρα από αυτό βέβαια η ελληνική κυβέρνηση επέβαλε και ένα σωρό φόρους και σε ιδιώτες και σε επιχειρήσεις, χωρίς κανείς να γνωρίζει αν θα μπορέσουν να ανταποκριθούν. Συγχρόνως ο πληθωρισμός έφτασε τον Σεπτέμβριο κοντά 5,6% πράγμα που δεν είχαν προβλέψει ούτε οι ιθύνοντες στο ΔΝΤ. Στις απογευματινές εκπομπές των καναλιών, τα ρεπορτάζ η μόνιμη επωδός είναι ότι «η αγορά έχει στεγνώσει», ενώ ένα σωρό μικρομεσαίοι επιχειρηματίες δηλώνουν ότι αδυνατούν πια να τα βγάλουν πέρα καθώς ο τζίρος τους έχει μειωθεί δραματικά, ενώ υπάρχουν μέρες που δεν κάνουν ούτε μια πώληση. Περίπου 15.000 μικρές επιχειρήσεις έκλεισαν το τελευταίο διάστημα, ενώ γύρω στις 60.000 ακόμη πρόκειται να κλείσουν σύντομα καθώς αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα επιβίωσης. Κανείς δεν ξέρει πόσοι ακόμη άνεργοι θα προστεθούν από αυτά τα λουκέτα, που επίσης δεν θα μπορούν να βρουν πουθενά δουλειά. Μεγαλύτερες επίσης επιχειρήσεις που πριν από δυο χρόνια αναπτύσσονταν με γρήγορους ρυθμούς, θα αναγκαστούν κι αυτές να κλείσουν.

Υπάρχει και μια άλλη ακόμη πιο δύσκολη πραγματικότητα. Το τελευταίο μήνα ειδικά έχω συζητήσει ε αρκετά πρόσωπα , γνωστούς και γνωστές που δεν μπόρεσαν καν να πληρώσουν τον λογαριασμό της ΔΕΗ και τους έκοψαν το ρεύμα. Άλλοι πάλι αναγκάζονται να ζητήσουν δανεικά από γνωστούς συγγενείς και φίλες, γιατί δεν είχαν λεφτά να ψωνίσουν για το φαγητό της οικογένειάς τους. Το κακό είναι ότι και αυτοί στους οποίους απευθύνονται αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό.

Υπάρχει μόνο μία λέξη για να περιγράψει κανείς αυτό που συμβαίνει. Αδιέξοδο. Γιατί κι αν ακόμη τα δημοσιονομικά εξελιχθούν όπως προβλέπει το Μνημόνιο, το 2014 το ελληνικό Χρέος θα έχει φτάσει το 145% και κατ’ άλλους το165% του ΑΕΠ. Μόνο οι τόκοι αυτού του Χρέους θα αποτελούν ένα βάρος που καμιά Κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει. Η μόνη δυνατότητα να ανατραπεί κάπως αυτό θα ήταν η «ανάπτυξη». Αλλά ποια ανάπτυξη. Πως και με τι. Τι είναι αυτό που θα παράγουμε και θα εξάγουμε ώστε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Για να ξεπεραστεί το πρόβλημα θα έπρεπε η Ελλάδα να δημιουργήσει ρυθμούς ανάπτυξης σαν κι αυτούς που είχαν δημιουργηθεί στο Ντουμπάϊ στη δεκαετία του ενενήντα και στις αρχές τις τρέχουσας δεκαετίας. Πράγμα δηλαδή αδύνατον.

Βρισκόμαστε δυστυχώς μπροστά σε μια πραγματικότητα που μάλλον μοιάζει εφιαλτική. Και χωρίς να το καταλάβουμε και χωρίς να το θέλουμε, αν και η ευθύνη είναι δική μας και κυρίως της πολιτικής, θα γίνουμε το πειραματόζωο μιας κοινωνικής εξέλιξης, που πολλοί θα παρακολουθήσουν με ενδιαφέρον, μια και δεν θα είμαστε οι μόνοι που θα αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα, αν και οι επόμενοι έχουν ακόμη λίγο χρόνο μπροστά τους.

Για να γίνει πιο κατανοητό το «Ελληνικό Πείραμα», ας προσπαθήσουμε να φανταστούμε μια κοινωνία, στη συγκεκριμένη περίπτωση την ελληνική σαν έναν κύκλο. Η περίμετρος του κύκλου αποτελείται από τον Δημόσιο τομέα της κάθε κοινωνίας, στην περίπτωση μας το ελληνικό Δημόσιο, που φτιάχτηκε και με εξαιρετικά «παχείς» τοίχους, μια και αποτελείται από περίπου ένα εκατομμύριο ανθρώπους, μάλλον τους περισσότερους αναλογικά που θα συναντήσει κανείς σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου. Σε στρατηγικά σημεία αυτού του τείχους, ανυψώνονται υψηλοί πύργοι, είναι οι ιδιωτικές επιχειρήσεις εκείνες που γιγαντώθηκαν από τη σχέση τους με το Δημόσιο και συχνά στεγάζουν τους αληθινούς «κυβερνήτες», έτσι όπως εξελίχτηκαν τα πράγματα τα τελευταία τριάντα χρόνια. Μέσα από το τοίχος συναντούμε τι επιχειρήσεις εκείνες που μεγάλωσαν αρκετά , αλλά δεν έγιναν ποτέ πύργοι και άλλες φορές είχαν και κάποια σχέση με το Δημόσιο και άλλες όχι. Σε ομόκεντρους κύκλους όσο προχωράμε προς το εσωτερικό, συναντάμε τις μικρότερες επιχειρήσεις, τις μεσαίες, τις μικρομεσαίες και τους υπαλλήλους κάθε τύπου, με τα εισοδήματα να μικραίνουν όσο πλησιάζουμε προς το κέντρο. Γύρω από το κέντρο συναντάμε τα φτωχότερα τμήματα του πληθυσμού, αυτούς που ζουν λίγο πάνω από το όριο της φτώχειας και λίγο πιο μέσα αυτούς που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας, ενώ τελευταία προστέθηκε κι άλλος ένας κύκλος, οι άνεργοι και αυτοί που ζουν κάτω από το όριο της επιβίωσης, οι μετανάστες κλπ.

Εδώ και μερικούς μήνες τα τμήματα που βρίσκονται όσο πιο κοντά γίνεται προς το κέντρο του κύκλο έχουν αρχίσει να καταρρέουν, αλλά κανείς δεν μπορεί να διακρίνει μέχρι ποιο σημείο έχει φτάσει η κατάρρευση, καθώς μια και δεν έχουν καμιά κοινωνική οργάνωση και επιπλέον είναι και εξαντλημένοι από τον καθημερινό αγώνα της επιβίωσης δεν έχουν καν την δύναμη να αντιδράσουν. Στους αμέσως προσεχείς μήνες θα αρχίσουν να καταρρέουν διάφορα σημεία στους εσωτερικούς κύκλους, αλλά και στους πιο έξω, καθώς τα προβλήματα θα χτυπήσουν και κάποτε μεγάλες επιχειρήσεις ή ιδιώτες που κάποτε ήταν εύποροι. Σε ποιο σημείο θα φτάσει αυτή η κατάρρευση, αυτή τη στιγμή δεν το γνωρίζει κανείς. Το ζήτημα είναι τι θα γίνει μετά. Σε κάποιες παλιότερες εποχές όταν οι οικονομίες ήταν αλλιώς οργανωμένες μια τέτοια κατάρρευση θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάποιου είδους επανάσταση. Στη σημερινή εποχή δεν μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο. Και εκατομμύρια να βγουν στους δρόμους και να πέσει μια κυβέρνηση και να ανέβει μια άλλη, το πρόβλημα δεν λύνεται, γιατί το ζήτημα είναι που θα βρεθούνε τα λεφτά. Το Ελληνικό Πείραμα είναι μια άσκηση του μέλλοντος για το πώς μπορεί να διασωθεί μια κοινωνία σε συνθήκες οικονομικής κρίσης. Αν μπορεί να διασωθεί. Χωρίς να το θέλουμε έχουμε γίνει το πειραματόζωο της παγκόσμιας οικονομίας και ίσως και κάποιος μπούσουλας για το πώς θα εξελιχθεί το μέλλον. Και η τελική λύση στο παρελθόν, όταν τα πράγματα έφταναν σε αδιέξοδο ήταν συνήθως ο πόλεμος. Αλλά αυτό πρόκειται να γίνει μόνο αν η κρίση πάρει παγκόσμιες διαστάσεις. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα, διατύπωσε την βεβαιότητα ότι τα ομόλογα ακόμη και των πλουσιοτέρων κρατών, της Αμερικής της Γερμανίας κλπ. θα έχουν κι αυτά υποβιβαστεί στη κατηγορία των ομολόγων «σκουπιδιών» όπως τα λένε, όπως θεωρούνται και τα ελληνικά εδώ και λίγους μήνες. Ένας άλλος Γερμανός πολιτικός σχολιαστής έκανε την πρόβλεψη ότι η ελληνική κρίση θα εξελιχθεί σε εμφύλιο. Αλλά ποιος εναντίον ποίου; Είναι μια προβλέψιμη εξέλιξη, οποιοσδήποτε είχε και λίγο μυαλό θα μπορούσε να δει από χρόνια, όχι τώρα που το Χρέος έχει ξεπεράσει τα 300 δις ότι τα πράγματα θα έφταναν εδώ. Το καμπανάκι θα έπρεπε να είχε σημάνει για την Ελλάδα από τα 50 δις. Τότε θα έπρεπε να είχαν γίνει οι διαρθρωτικές αλλαγές που έγιναν βιαστικά τώρα.

Δεν είναι εύκολο να προβλέψουμε το μέλλον. Η ύφεση που μόλις άρχισε να δείχνει τα δόντια της με τις καλύτερες προϋποθέσεις δεν πρόκειται να αρχίσει να υποχωρεί πριν από 2014, αν ποτέ υποχωρήσει. Και στο καλό σενάριο για να φτάσουμε εκεί, θα έχει γίνει πρώτα ερείπια το μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας. Η μόνη λύση, αλλά κι αυτή δεν ξέρω πόσο ρεαλιστική η εφικτή είναι, θα ήταν να «εξαγοραστεί» το ελληνικό χρέος από μια μεγάλη οικονο0μική δύναμη, την Κίνα φερ’ ειπείν. Αλλά προφανώς και αυτό ανήκει σε σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Τα πραγματική συνέχεια και θα τη δούμε-ήδη τη βλέπουμε-και θα τη ζήσουμε.