Αναταραχη

Η επέκταση της κρίσης στην Ιρλανδία και την Πορτογαλία δημιουργεί καινούργια προβλήματα για το μέλλον της Ευρωζώνης.

Εικονογράφηση: Andre Kertesz “Carrefour” 1930

Η φετινός εορτασμός της 17ης Νοεμβρίου ήταν λίγο υποτονικός. Παρ’ ότι το πλήθος που μαζεύτηκε για την πορεία ήταν αρκετά μεγάλο γύρω στις 45.000, ο παλμός δεν ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακός. Ίσως να έφταιγε και η βροχή. Αλλά ακόμη και τα καθιερωμένα επεισόδια στο τέλος της πορείας κι αυτά ήταν υποτονικά. Σαν να έπρεπε να γίνουν για την τιμή των όπλων.

Πριν ενάμιση χρόνο , το καλοκαίρι του 2009, όταν είχαν ήδη προκηρυχτεί οι εκλογές, αλλά τα δεδομένα της κρίσης δεν ήταν ακόμη τόσο εμφανή, σε σχέση με το χρέος και το έλλειμμα, η ατμόσφαιρα κουβαλούσε ακόμη την ανάμνηση από τα γεγονότα του προηγούμενου Δεκέμβρη. Εκεί που σύχναζα για καφέ τα απογεύματα εκείνο τον καιρό και η συζήτηση για τα πράγματα περιστρεφόταν γύρω από την οικονομία και την πολιτική, ανάμσε στους φίλους που συζητούσαμε ήταν και ένας στα θερός οπαδός του ΚΚΕ, ενταγμένος στο χώρο από τα νιάτα του. «Περιμένετε να δείτε τι θα γίνει το Φθινόπωρο και το Χειμώνα» μας έλεγε. Κατά την άποψή του τους επόμενους μήνες επρόκειτο να βιώσουμε πολύ μεγάλη κοινωνική αναταραχή, που θα έκαναν τα γεγονότα του προηγούμενου Δεκέμβρη να θυμίζουν παιδικό πάρτυ. Και η άποψή του δεν έμοιαζε και πολύ εξωπραγματική. Πολλοί πράγματι περίμεναν ότι η επόμενη περίοδος μπορεί να περιελάμβανε μεγάλη κοινωνική αναταραχή.

Οι εκλογές έγιναν το Πασόκ κέρδισε και σε λίγο όλοι μάθαμε την πραγματική κατάσταση της χώρας. Τα μέτρα που χρειάστηκε να παρθούν κάτω από το βάρος των συνθηκών ήταν πράγματι σκληρά και από εκείνα που καμιά κυβέρνηση δεν τολμούσε ούτε να διανοηθεί στο παρελθόν. Εκείνο που έχει κάνει εντύπωση και σε ξένους παρατηρητές, τόσο από το εξωτερικό, όσο και από την Ελλάδα, είναι η σχεδόν παντελής έλλειψη οποιασδήποτε αντίδρασης, παρ όλο τα αποτελέσματα της κρίσης και στην αγορά και στην καθημερινότητά μας είναι και εμφανή και οδυνηρά. Τα εισοδήματα ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού έχουν πληγεί σοβαρά και στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα, τα λουκέτα στα μαγαζιά, ανέρχονται σε χιλιάδες, η ανεργία φουντώνει, αλλά αντίδραση καμία. Είναι λίγο δύσκολο να διακρίνει κανείς αυτούς τους λόγους της μη αντίδρασης, μια και πολλά μέρη του πληθυσμού όπως οι χαμηλοσυνταξιούχοι και οι χαμηλόμισθοι, είναι καθηλωμένοι στον καθημερινό αγώνα της επιβίωσης, οπότε που να βρουν διάθεση για διαδηλώσεις και αναταραχές, ενώ ένα άλλο μεγάλο μέρος του πληθυσμού έχει την αγωνία για το αύριο και το αν θα μπορέσει να διατηρήσει αυτά που έχει ακόμη. Πιθανόν και ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού να μην έχει πληγεί καθόλου, ή και να έχει πληγεί ελάχιστα από την κρίση. Για την ώρα πάντως η όποια πίεση από το βάρος της κρίσης εκδηλώνεται μέσα από μια πρωτοφανή αύξηση της μικροεγκληματικότητας, με τις κλοπές και τις ληστείες να βρίσκονται σε καθημερινή διάταξη στα δελτία ειδήσεων. Σε πολλές γειτονιές της Αθήνας είναι πια δύσκολο να κυκλοφορήσεις τη νύχτα.

Σε γενικές γραμμές θα λέγαμε, ότι η οργή την οποία πρέπει να αισθάνεται ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού για τις ριζικές αλλαγές προς το χειρότερο, που πήρε η ζωή τους, έχει αποκτήσει μάλλον τα χαρακτηριστικά μιας γενικευμένης κατάθλιψης, με τη αβεβαιότητα για το μέλλον αν βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της κατάθλιψης. Στο βάθος ίσως βρίσκεται η πεποίθηση όλων ότι η κατάσταση είναι πραγματικά σοβαρή , λεφτά δεν υπάρχουν και καμία αναταραχή δεν πρόκειται να καλυτερέψει την κατάσταση και να φέρει λεφτά. Το να διαμαρτύρεσαι μπροστά σ’ ένα άδειο ταμείο δεν πρόκειται να το γεμίσει.

Η κρίση όμως μετά την Ελλάδα, έφτασε και στην Ιρλανδία, που τώρα βρίσκεται στο στάδιο που βρισκόμασταν εμείς πριν την ένταξή μας στον μηχανισμό στήριξης, ενώ όπως φαίνεται δεν είναι μακριά και η ώρα της Πορτογαλίας. Με την μεγάλη πιθανότητα η κρίση να μεταφερθεί και στην Ισπανία οι πληθυσμοί της Ευρώπης, έχουν αρχίσει να μπαίνουν κι αυτοί σ΄ ένα μέλλον γεμάτο αβεβαιότητα που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την κατάληξή του. Στο Λονδίνο οι φοιτητές εξεγέρθηκαν για δεύτερη φορά με τρόπο πρωτόγνωρο, αντιδρώντας στην αύξηση των διδάκτρων τους, η Πορτογαλία παρέλυσε προ ημερών από τη μεγαλύτερη απεργία των τελευταίων είκοσι ετών, ενώ διαδηλώσεις εμφανίζονται συχνά, άλλοτε στη Γαλλία και άλλοτε στην Ιταλία, ενώ και οι Ιρλανδοί πολίτες δεν φαίνονται διατεθειμένοι να δεχτούν τόσο εύκολα τις βίαιες ανατροπές που προμηνύονται για το μέλλον τους.

Είναι πιθανόν οι πληθυσμοί αυτών των κρατών που θα περάσουν με τη σειρά τους στη καινούργια πραγματικότητα που ήδη ζούμε εμείς, να μην χωνέψουν τόσο εύκολα τη βίαιη μείωση στο επίπεδο της καθημερινότητάς τους και να υπάρξουν αναταραχές όπως φοβούνται πολλοί. Θα το δούμε αυτό λίαν συντόμως.

Λίγο καιρό μετά την ανάληψη των καθηκόντων του μετά τις εκλογές του 2009, όταν κατάλαβε σε όλο του το μέγεθος το βάθος του προβλήματος που αντιμετώπιζε ο Γιώργος Παπανδρέου είχε κάνει μια οξυδερκή διαπίστωση. «Βρισκόμαστε σε πόλεμο». Και πραγματικά αυτό συμβαίνει. Αυτό που βιώνουμε και σιγά σιγά βιώνει όλος ο κόσμος είναι το ότι βρισκόμαστε στις αρχές του Πρώτου Παγκόσμιου Οικονομικού Πολέμου. Ένας πόλεμος με διαφορετικά χαρακτηριστικά από τους αληθινούς πολέμους, αλλά επίσης ιδιόμορφα οδυνηρός για τους πληθυσμούς που βιώνουν τις συνέπειές του. Είναι οι έννοιες με τις οποίες εξοικειωθήκαμε κι εμείς πρόσφατα. Spreads, cds, χρέος , έλλειμμα. Παλιότερα όταν ο εκάστοτε διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος έκανε τις εκθέσεις του για την πορεία της οικονομίας, όλοι τα περνούσαμε αυτά στο ντούκου. Μας απασχολούσαν άλλα πιο σοβαρά. Οι κόντρες μεταξύ των κομμάτων και των πολιτικών προσώπων. Διυλίζαμε τον κώνωπα και καταπίναμε την κάμηλο. Δυστυχώς αντιληφθήκαμε πολύ αργά, ότι αλλού ήταν το θέμα. Κι έτσι η Ελλάδα έγινε ένα από τα πρώτα θύματα αυτού του πολέμου, αν εξαιρέσουμε το Ντουμπάϊ, που όμως σώθηκε χάρη στον πλούσιο εξάδελφο το Άμπου Ντάμπυ. Όπως και στους αληθινούς πολέμους κανείς δεν μπορεί να προβλέψει από τώρα και την κατάληξη αυτού του οικονομικού πολέμου. Στους αληθινούς πολέμους ο εχθρός είναι ορατός ή εν πάση περιπτώσει γνωστός, ξέρεις προς τα πού να στρέψεις τα πυρά σου, εδώ ο εχθρός είναι αόρατος. Είναι οι διεθνείς αγορές και τα επιτόκια δανεισμού, αλλά κυρίως ο ίδιος σου ο εαυτός, τα ελλείμματα και τα χρέη σου, οι δικές σου αδυναμίες που πρέπει να αντιμετωπίσεις και αυτό είναι που κάνει αυτόν τον πόλεμο εξαιρετικά οδυνηρό. Και δεν υπάρχουν ούτε εύκολες ούτε μαγικές λύσεις.
Βρισκόμαστε σε μια καινούργια πραγματικότητα και πιθανόν η ζωή μας να μην ξαναγίνει ποτέ όπως ήταν πριν. Είναι μια δύσκολη πορεία προς ένα αβέβαιο μέλλον.

Με την Ελλάδα, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία στη ζώνη του κινδύνου, ενώ η Ισπανία και η Ιταλία έχουν και αυτές τα προβλήματά τους, το μέλλον ολόκληρης της Ευρωζώνης γίνεται κι αυτό αβέβαιο και όπως έχουν τα πράγματα η δυνατότερη οικονομία της Ευρώπης η Γερμανία είναι εκείνη που θα καθορίσει τις εξελίξεις. Αν η επιθυμία είναι η Ευρώπη να συνεχίσει ενωμένη και με ένα κοινό νόμισμα, τότε η ευρωπαϊκή Τράπεζα θα έπρεπε κάποια στιγμή να αναρωτηθεί αν θα έπρεπε κάποια στιγμή να αρχίσει κι αυτή να χρησιμοποιεί το όπλο στο οποίο συχνά καταφεύγουν οι ΗΠΑ. Αν θα έπρεπε δηλαδή κάποια στιγμή να βάλει τις μηχανές να τυπώσουν μερικά δισεκατομμύρια ευρώ, όπως έκανε προ μηνός και Μπεν Μπερνάκε στις ΗΠΑ.