To Σύνδρομο της Τυνησίας

Η πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ στην Αίγυπτο, μετά την πτώση του Μπεν Αλί στην Τυνησία, διαμορφώνουν ένα καινούργιο σκηνικό στη Μέση Ανατολή, γεμάτο ελπίδες και κινδύνους, καθώς το αραβικό Ισλάμ ψάχνει το δρόμο προς τη Δημοκρατία.

Πηγή Εικόνας: Η εξέγερση στην Αίγυπτο

Πριν από κάποιους μήνες έτυχε να κάνω για κάποιο διάστημα παρέα, με κάποιον κάτοικο της Σαουδικής Αραβίας, τον Αχμέντ. Ο Αχμέντ που ήταν ένας επιχειρηματίας μεσαίου προς το μικρό βεληνεκούς, ενδιαφερόταν και για λογαριασμό του, αλλά και για λογαριασμό κάποιων άλλων φίλων του επιχειρηματιών, λίγο μεγαλύτερου βεληνεκούς για κάποιες επενδύσεις τεχνολογικής φύσης, σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ξεκινώντας από την Ελλάδα και με πιθανότητες επέκτασης σε χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αλλά και στην Σαουδική Αραβία. Ο Αχμέντ είχε καλές γνώσεις και του χρηματοπιστωτικού συστήματος και των τεχνολογικών θεμάτων, αλλά κάπου τα χάλαγε στην τελική λύση, ένα πρόβλημα που συναντάνε πολλοί Ευρωπαίοι επιχειρηματίες που προσπαθούν να κάνουν επιχειρήσεις με Άραβες. Ο Αχμέντ είχε σπουδάσει στην Αγγλία και διατηρούσε και ένα σπίτι κοντά στο Λονδίνο, που συχνά επισκεπτόταν. Κάποιες φορές που πήγαμε για φαγητό στη διάρκεια των επισκέψεών του, η συζήτηση συχνά έφευγε από τα επιχειρηματικά ενδιαφέροντα και περιστρεφόταν στις συνθήκες της καθημερινής ζωής στη χώρα του. Εκείνο που μου είχε κάνει κάποια εντύπωση και εξ αιτίας των μεγάλων χρονικών διαστημάτων που είχε ζήσει στην Ευρώπη, ήταν το πόσο συντηρητικές ήταν οι θέσεις του, σε θέματα πολιτιστικής κουλτούρας. Οι απόψεις του για παράδειγμα για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, ή το γιατί δεν έτρωγε χοιρινό ή γιατί δεν έπινε αλκοόλ και άλλα παρόμοια, δεν διέφεραν καθόλου από αυτές που θα είχε ένας Αγιατολάχ του Ιράν ας πούμε. Σέβομαι τις πεποιθήσεις του καθ’ ενός ιδίως σε θέματα που εφάπτονται της θρησκείας του και έτσι δεν έκανα κανέναν αντίλογο. Το είχα βρει πιο χρήσιμο να μάθω πως σκέπτεται ένας σύγχρονος κάτοικος μιας αραβικής χώρας. Σε ανάλογες συζητήσεις με Τούρκους ας πούμε της αντίστοιχης κοινωνικής θέσης, είχα διαπιστώσει ότι δεν έδιναν και μεγάλη σημασία στα αντίστοιχα θέματα.

Οι ξαφνικές για πολλούς αναταραχές στην Τυνησία, που είχαν σαν αφορμή οικονομικούς λόγους, την ξαφνική ακρίβεια στα τρόφιμα , που έπληξε τις φτωχότερες κοινωνικές τάξεις, ήταν για πολλούς στην Δύση μη αναμενόμενη και η τελική κατάληξή της με την φυγή του για 25 χρόνια Προέδρου της χώρας Μπεν Αλί, με τελικό ζητούμενο την συνολική αλλαγή του καθεστώτος, ήταν σίγουρα το πιο σημαντικό γεγονός του φετινού Γενάρη. Όπως πολλοί το περίμεναν, το ξέσπασμα της Τυνησίας δημιούργησε ένα ντόμινο στα γειτονικά κράτη, όπως η Αλγερία, αλλά η μεγάλη έκρηξη έγινε στην Αίγυπτο, όταν στις 25 τους Γενάρη ένα τεράστιο πλήθος ξεχύθηκε στους δρόμους, ζητώντας ελευθερία και την απομάκρυνση του Προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ από την εξουσία, που ήδη κυβερνούσε την Αίγυπτο για σχεδόν 30 χρόνια, ενώ από καιρό προετοίμαζε το γιό του Γκαμάλ, για να πάρει κάποια στιγμή τη θέση του. Ο Μουμπάρακ αποδείχτηκε πιο δύσκολος αντίπαλος για τις εξεγερμένες μάζες, απ’ ότι ο Μπεν Αλί, κι έτσι μέχρι και τις πρώτες οκτώ μέρες της εξέγερσης, η κατάσταση έμοιαζε να μην πηγαίνει ούτε μπρος ούτε πίσω. Σε μια μάλλον έξυπνη κίνηση τακτικής ο Μουμπάρακ, αξιοποίησε στην καινούργια κυβέρνηση που είχε αρχίσει να δημιουργεί, στελέχη προερχόμενα από το στράτευμα και όπως φαίνεται εκεί θα κρινόταν το παιχνίδι. Στη θέση δηλαδή που θα έπαιρνε ο στρατός. Αν θα στήριζε δηλαδή τον Μουμπάρακ, αν θα προτιμούσε να βάλει κάποιον άλλο στη θέση του, ή αν θα κατέληγε η κατάσταση σε κάποια πιο δημοκρατική λύση, με ελεύθερες εκλογές κλπ. Υπήρχε ακόμη ο κίνδυνος, η κατάσταση να εξελιχθεί σε χάος χωρίς λύση, ή και σε εμφύλιο. Κι αυτό γιατί δεν υπήρχε κάποια εμβληματική αντιπολιτευτική φυσιογνωμία. Ας μην ξεχνάμε, ότι και ο ίδιος ο Μουμπάρακ προέρχεται από το στράτευμα. Σε μια άλλη έξυπνη κίνηση τακτικής μετά το διάγγελμά του ο Μουμπάρακ πρακτικά εξαφανίστηκε, απέσυρε και την αστυνομία από το προσκήνιο, έφερε το στράτευμα στην πόλη που αμέσως συμφιλιώθηκε με τους εξεγερμένους κι έτσι οι χιλιάδες διαδηλωτές για μερικές μέρες συγκεντρώνονταν απλώς στην κεντρική πλατεία του Καΐρου, χωρίς αντίπαλο, γεγονός που κάπως «ακινητοποίησε»» την επαναστατική διάθεση. Μέχρι και την μέρα της μεγάλης συγκέντρωσης της Τρίτης 1ης Φεβρουαρίου στην Πλατεία Ταχρίρ κανείς δεν ήξερε πως θα εξελιχθεί η κατάσταση μια και τα μέλη της αντιπολίτευσης αρνούνταν να αρχίσουν διαπραγματεύσεις με τον Ομάρ Σουλαϊμάν τον Αντιπρόεδρο που διόρισε ο Μουμπάρακ.

Όπως ήταν φανερό τα πράγματα ήταν πιο περίπλοκα από ότι θα υπέθετε κανείς. Από τον καιρό που ο Νασέρ ανέτρεψε το Βασιλιά Φαρούκ, τόσο ο ίδιος ο Νασέρ, όσο και ο Σαντάτ που τον διαδέχθηκε, όσο και ο Μουμπάρακ προέρχονταν από το στράτευμα. Στην πραγματικότητα δηλαδή ανεξάρτητα από το ποιο ήταν το πρόσωπο του ηγέτη, ήταν ο στρατός που έδινε στον ηγέτη τη δύναμή του και σίγουρα είχε λόγο στις σοβαρές γεωπολιτικές επιλογές της Αιγυπτιακής Κυβέρνησης, που από φιλοσοβιετική την εποχή του Νασέρ, έγινε φιλοδυτική επί Σαντάτ και Μουμπάρακ. Το λεπτό θέμα λοιπόν που υπήρχε αυτή τη στιγμή είναι το αν οι επιτελείς του Αιγυπτιακού στρατού, είναι πρόθυμοι να εγκαταλείψουν την προνομιακή τους θέση στον καθορισμό των εξελίξεων και να πάψουν να είναι το βασικό πολιτικό εργαλείο της χώρας. Και σ’ αυτήν την επίγνωση του πλήθους για το ρόλο του στρατού οφείλεται και η επιφυλακτική φιλία που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στο πλήθος και στους στρατιώτες που είχαν κατακλύσει το Κάϊρο. Για τους Αιγύπτιους επιτελείς η απόφαση έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολη και μάλλον θα τους ήταν δύσκολο να αποδεχθούν μια κατάσταση, όπου η μοίρα τους θα εξαρτάται από τις αποφάσεις των πολιτικών που θα κυβερνούν. Και όπως είναι φανερό αυτή τη πρώτη βδομάδα της εξέγερσης κρατούσαν στάση αναμονής, περιμένοντας να δουν αν η δυναμική της εξέγερσης θα συνεχιζόταν ή θα κουραζόταν. Η κατάσταση στη Αίγυπτο όμως ήταν δύσκολη και από άλλη μεριά. Έχει κι αυτή μεγάλα οικονομικά προβλήματα και η νέκρωση της οικονομίας για όσες μέρες διαρκούσε η εξέγερση δημιουργεί τεράστια προβλήματα στην Αίγυπτο με τους επενδυτές της Μέσης Ανατολής να ξεφορτώνονται όσα ομόλογα, μετοχές ή οποιουσδήποτε οικονομικούς τίτλους, έχουν να κάνουν με την Αίγυπτο. Γι αυτό και οι μάζες που εξεγέρθηκαν κυρίως ενάντια στην φτώχεια την καταπίεση και την διαφθορά, θα βρεθούν σε ακόμη πιο δύσκολη οικονομική θέση, απ’ ότι βρίσκονταν πριν την εξέγερση. Και η καλύτερη κυβέρνηση του κόσμου να προέκυπτε, όταν κάποτε αυτά καταλαγιάσουν, η κατάσταση θα είναι εξαιρετικά δύσκολη και για την κυβέρνηση, αλλά και για τον αιγυπτιακό πληθυσμό. Τελικά οι τακτικές του Μουμπάρακ αποδείχθηκαν αναποτελεσματικές. Μετά από 18 μέρες η δυναμική του πλήθους αντί να μειώνεται αυξανόταν.

Έτσι την 18η μέρα της εξέγερσης, στις 11 Φεβρουαρίου ο Μουμπάρακ αποχώρησε αφήνοντας την διακυβέρνηση της χώρας, στο Ανώτατο Συμβούλιο του Στρατού, εκεί δηλαδή που κρυβόταν η αληθινή εξουσία τα τελευταία 60 χρόνια. Οι μεθυσμένες από την νίκη μάζες έστησαν ένα ολονύκτιο πανηγύρι, αλλά η επόμενη μέρα ή οι επόμενες μέρες θα μοιάζουν με ένα χανγκ όβερ μετά από ένα μεγάλο μεθύσι. Ο στρατός διακήρυξε ότι θα τηρήσει τη διαδικασία για μια ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία, αλλά κανείς ακόμη και στην Αίγυπτο και σε όλον τον κόσμο, δεν είναι σε θέση να γνωρίζει, το τι ακριβώς θα είναι η επόμενη κατάσταση και πως ο Αιγυπτιακός λαός που πέτυχε τη νίκη που επεδίωκε θα ανταποκριθεί στις δημοκρατικές διαδικασίες. Ο Αιγυπτιακός λαός κατάφερε με μια στο μεγαλύτερο μέρος της ειρηνική επανάσταση να απαλλαγεί από κάτι γνωστό που δεν του άρεσε, για να βρεθεί σήμερα σ’ έναν δρόμο, πιθανόν γεμάτο αγκάθια που κανείς δεν γνωρίζει, ούτε τις στροφές ούτε την κατάληξή του. Γιατί το θέμα της Αιγύπτου υπερβαίνει την ίδια την Αίγυπτο. Είναι ένα θέμα πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, αλλά κυρίως είναι ένα θέμα γεωπολιτικό, στην πιο ευαίσθητη περιοχή του κόσμου.

ΟΙ προσδοκίες που επίσης δημιούργησε στο πλήθος η νίκη τους, είναι μεγαλύτερες από αυτές που μπορεί να προσφέρει η πραγματικότητα. Ακόμη κι αν η Αίγυπτος καταφέρει να φτάσει σύντομα σ’ ένα δημοκρατικό καθεστώς, οι Αιγύπτιοι θα αντιληφθούν, όπως και οι λαοί πολλών χωρών της Δύσης αυτή την εποχή, ότι η Δημοκρατία μπορεί να βελτιώσει τη ζωή τους σε πολλά σημεία, αλλά δεν λύνει όλα τα προβλήματα και κυρίως τα προβλήματα της φτώχειας και της διαφθοράς. Με ένα τεράστιο ποσοστό ανεργίας και φτώχειας οι μεγάλες μαζες των Αιγυπτίων πολιτών θα αντιληφθούν, ότι ο Παράδεισος που νόμισαν ότι άγγιξαν στις 11 Φεβρουαρίου, βρίσκεται ακόμη μακριά. Ανεξάρτητα από το πώς θα καταλήξει η κατάσταση στην Αίγυπτο, το ίδιο το γεγονός της εξέγερσης του πλήθους σε κάποια αραβική ισλαμική χώρα, μια και μικρότερης εμβέλειας διαδηλώσεις σημειώθηκαν και στην Ιορδανία και στη Αλγερία, αλλά και στην Υεμένη, χωρίς να υποκινούνται από κάποια πολιτική οργάνωση, είναι ένα γεγονός εξαιρετικής σημασίας. Εδώ και πολλά χρόνια οι Αμερικανοί κυρίως, αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της Δύσης, είχαν σαν κάποιου είδους όνειρο την εξάπλωση της δημοκρατίας στις αραβικές ισλαμικές χώρες και πολλές φορές προσπάθησαν να επιβάλλουν κάποιον εκδημοκρατισμό με τη βία.

Το ερώτημα που γεννιόταν πάντα ήταν αν οι αραβικές ισλαμικές χώρες ήταν έτοιμες για τον εκδημοκρατισμό τους, μια και οι χώρες αυτές δεν είχαν καμιά εμπειρία στις δημοκρατικές διαδικασίες αφ’ ενός και αφ’ ετέρου η θρησκεία τους, το Ισλάμ αποτελούσε και αποτελεί ακόμη το κυριότερο πολιτικό ιδανικό τους. Η απάντηση και σε άλλες περιπτώσεις, αλλά και σ’ αυτήν που μοιάζει κομβική, δεν είναι εύκολη. Στις αραβικές ισλαμικές χώρες, η διαδοχή των καθεστώτων γινόταν ή από πατέρα σε γιό ή σε κάποιον άλλον συγγενή, ή με ένα στρατιωτικό πραξικόπημα που τοποθετούσε έναν ηγέτη στη θέση του προηγούμενου. Δεν έχει υπάρξει δηλαδή προηγούμενο δημοκρατικής διαδοχής. Και η δημοκρατία δεν είναι μια τόσο εύκολη υπόθεση, όταν δεν υπάρχει ανάλογη πολιτιστική καλλιέργεια. Μην ξεχνάμε ότι και στην σημερινή δημοκρατική Ευρώπη η καθιέρωση της δημοκρατίας δεν ήταν μια τόσο εύκολη υπόθεση και πέρασε από σαράντα κύματα , προκειμένου να καθιερωθεί και από μια σταδιακή διεργασία που διήρκεσε μερικούς αιώνες. Ας μην ξεχνάμε, ότι μέχρι το 1945 ηγέτης της Γερμανίας ήταν ο Χίτλερ και της Ιταλίας ο Μουσολίνι, ότι η Ελλάδα είχε δικτατορία από το 1967 μέχρι το 1974, ενώ οι χώρες του ανατολικού μπλοκ είχαν απολυταρχικά καθεστώτα μέχρι το 1989. Και ακόμη η Ισπανία και η Πορτογαλία είχαν δικτατορικό καθεστώς μέχρι πριν λίγες δεκαετίες.

Έτσι το να υποθέσει κανείς ότι οι χώρες του αραβικού Ισλάμ θα μπορούσαν σχετικά εύκολα να μετατραπούν σε δημοκρατίες, δεν είναι μια εύκολη πρόβλεψη. Το τι θα γίνει τελικά στην Αίγυπτο πιθανόν να αποτελέσει μια πρόγευση για το τι θα μπορούσε να ακολουθήσει και στα υπόλοιπα αραβικά κράτη. Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι σε πολλά κράτη της Αφρικής, η δημοκρατική διαδικασία κατέληξε σε αιματηρούς εμφύλιους, που ακόμη μαστίζουν την μαύρη ήπειρο. Πολλοί στη Δύση φοβούνται, ότι στις χώρες που βρίσκονται τώρα σε κάποια δημοκρατική αναταραχή, θα μπορούσαν να επικρατήσουν οι φανατικοί ισλαμιστές, δημιουργώντας, άλλα δεδομένα, πολύ επικίνδυνα για την περιοχή της Μέσης Ανατολής.

Μια από τις αιτίες που και τώρα αλλά και περισσότερο στο μέλλον είναι πιθανόν κάποια στιγμή να επιταχύνουν τις εξελίξεις είναι εξάπλωση της τεχνολογίας και κυρίως το ίντερνετ και τα παράγωγά του, το facebook, το twitter, το YouTube και όλες οι άλλες μορφές της σύγχρονης επικοινωνίας, που επιτρέπουν στους νεανικούς πληθυσμούς όλου του κόσμου, να έρθουν σε επαφή με καινούργιες ιδέες και αντιλήψεις, αυτές δηλαδή που δεν μπορούσαν να γνωρίζουν, όσο η ενημέρωση γινόταν κυρίως με Μέσα Ενημέρωσης, ελεγχόμενα από το κράτος.

Αλλά όσοι πιθανόν ενθουσιάστηκαν από τις πρόσφατες εξελίξεις, θα είναι καλύτερα να κρατήσουν το ενθουσιασμό τους χαμηλά. Η Δημοκρατία είναι ένας θεσμός που κερδίζεται με πολλούς αγώνες, πολλούς κόπους και δυστυχώς συνήθως και με πολύ αίμα. Ήδη οι νεκροί στην Αίγυπτο ξεπερνούν τους 300 χωρίς να έχει σημειωθεί καμία κατά μέτωπο σύγκρουση. Υπάρχουν ακόμη μεγάλες αντίρροπες δυνάμεις που δεν βλέπουν με καθόλου καλό μάτι αυτές τις εξελίξεις και που έχουν στα χέρια τους και όλη τη δύναμη που χρειάζεται για να βάλουν εμπόδια σ’ αυτό το δρόμο. Στο επόμενο διάστημα θα έχουμε τη ευκαιρία να διαπιστώσουμε , αν η εντυπωσιακή δυναμική που αναπτύχθηκε τον Γενάρη, έχει την ικανότητα να συνεχίσει και να φτάσει σε ουσιαστικές αλλαγές. Ο δρόμος θα είναι δύσκολος έτσι κι αλλιώς.