Η Επικίνδυνη Ζώνη

Άρης Τερζόπουλος

Με το φούντωμα της εξέγερσης στη Συρία, που παραμένει ο πιο κοντινός σύμμαχος του Ιράν στη Μέση Ανατολή, τα πράγματα μπαίνουν σε επικίνδυνη τροχιά.

Πηγή Εικόνας: Syrian Revolution 2011

Η τύχη το έφερε να έχω ταξιδέψει σε πολλά μέρη του κόσμου, αλλά ποτέ δεν μου είχε περάσει από το μυαλό μου πως κάποτε θα έφτανα και μέχρι τη Συρία. Για πολλούς δυτικούς η Συρία, αποτελούσε κάτι σαν «άβατο» μια και μέχρι πρόσφατα αποτελούσε το πιο «κλειστό» καθεστώς της Μέσης Ανατολής. Το 2007 έτυχε όμως να κάνω συχνά παρέα με έναν φίλο από τη Συρία, που είχε φύγει από τη χώρα του χρόνια πριν, είχε παντρευτεί με Ελληνίδα, είχε κάνει και παιδί εδώ και είχε από χρόνια ξεκινήσει και μια μικρή κατασκευαστική επιχείρηση, με αναπαλαίωση παλαιών κτιρίων. Αλλά πολύ συχνά επισκεφτόταν και τη Συρία μια και εκεί βρίσκονταν και πολλοί συγγενείς και φίλοι του. Έτσι όταν κάποια στιγμή στις αρχές του 2008 με ρώτησε αν ήθελα να πάω μαζί του σε κάποιο από τα ταξίδια του, σκέφτηκα γιατί όχι. Εκείνη την εποχή η Συρία μετά από αντιπαραθέσεις και πολέμους δεκαετιών είχε κάπως ξανανοίξει έναν διάλογο με το Ισραήλ και είχε βελτιώσει κάπως και τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και είχε κάνει και κάποια άλλα δειλά ανοίγματα προς τη Δύση. Όταν το αεροπλάνο προσγειώθηκε στη Δαμασκό δεν ήξερα τι ακριβώς θα συναντούσα σ’ αυτήν την τόσο άγνωστη χώρα. Είχα την εντύπωση ότι θα αντίκριζα μια κατάσταση σαν το Αφγανιστάν, με εγχώριους Ταλιμπάν, μπούργκες και τα λοιπά. Η κατάσταση δεν ήταν καθόλου έτσι. Η Δαμασκός ήταν όπως πάνω και όλα τα κράτη της Μέσης Ανατολής. Με αρκετά άναρχη αρχιτεκτονική, που όμως συνέθετε ένα κανονικό αστικό περιβάλλον. Όταν φτάσαμε και στο 4 Seasons το ξενοδοχείο που θα έμενα και που ήταν γεμάτο με επισκέπτες κυρίως από αραβικές χώρες, αλλά και πολλούς δυτικούς, αισθάνθηκα ότι βρισκόμουν σε μια χώρα με τις ιδιομορφίες της, αλλά κανονικά αστικοποιημένη με τον δικό της τρόπο.

Το ίδιο βράδυ που πήγαμε στην παλιά πόλη, που είναι κάτι σαν την δική μας Πλάκα ας πούμε, αλλά στο ύφος της Δαμασκού και όπου βρίσκονται συγκεντρωμένα πολλά εστιατόρια και μπαρ, με αρκετή έκπληξη διαπίστωσα, ότι ο νεαρόκοσμος της πόλης ήταν έξω και ότι τα νεαρά κορίτσια φορώντας τα τζην τους κυκλοφορούσαν κι αυτά, είτε με τις παρέες τους είτε σε παρέες από κοπέλες. Είχα την εντύπωση ότι θα αντίκριζα κάτι πολύ πιο αυστηρό και κλειστό, δεν νόμιζα ότι θα έβλεπα νεαρές κοπέλες να κυκλοφορούν το βράδυ, αλλά η πραγματικότητα με διέψευσε. Τις επόμενες μέρες μια και ο Σύριος φίλος μου είχε πολλές γνωριμίες, είχα και εγώ την ευκαιρία να κάνω πολλές γνωριμίες και στα κλιμάκια της ιεραρχίας, κάποιος συγγενής του ήταν και Υπουργός που τον επισκεφτήκαμε και στην μοναδική εφημερίδα που βγαίνει στη Συρία, όπου γνώρισα και τον επικεφαλής και τα στελέχη, αλλά και κάποιους από την μεγαλοαστική τάξη, φίλους που είχαν σπουδάσει ιατρική στο εξωτερικό και έκαναν καριέρα πια στη Συρία, με τα Lexus τους στις μεγαλοαστικές πολυκατοικίες, αλλά και πολύ φτωχικό κόσμο στην παλιά πόλη ή όπου αλλού έμεναν, σε σπίτια που έμοιαζαν επηρεασμένα από την τουρκική αισθητική παλιότερων εποχών, με την αυλή στη μέση και τους υπόλοιπους χώρους τριγύρω. Εκείνο που μου είχε κάνει εντύπωση ήταν η παλιομοδίτικη αφέλεια –με την καλή έννοια- όλων όσων συνάντησα, που μου θύμισε την δική μας νοοτροπία παλιότερων εποχών. Πολύ φιλόξενοι και πολύ ευγενικοί με τους ξένους όπως ήμουν εγώ. Είχε και μια σχετική αγνότητα όλο αυτό, αλλά στις λίγες μέρες που έμεινα, δεν μπορούσα να διαπιστώσω και τι μπορεί να κρυβόταν από πίσω. Τότε είχα σχηματίσει την εντύπωση ότι δεν κρυβόταν τίποτα άλλο. Εντύπωση μου είχαν κάνει επίσης και τα εξαιρετικά φαγητά τους, μια και οι καλλιέργειες σε όλη τη Συρία, πιθανόν και λόγω έλλειψης πόρων, γίνονται με τον πατροπαράδοτο τρόπο, χωρίς χημικά κλπ που κάνει όλα τα φαγητά τους εξαιρετικά γευστικά. Και σ’ αυτήν την επίσκεψη και σε μια δεύτερη μετά από κάνα δίμηνο, πάλι σχημάτισα την ίδια εντύπωση. Με κάποιο η νοοτροπία του κόσμου μου θύμιζε κάπως την Ελλάδα του 1950. Απέφυγα και στα δυο αυτά ταξίδια να ανοίξω οποιαδήποτε πολιτική συζήτηση.

Οι φωτογραφίες του Προέδρου τους του Μπαρ Αλ Άσσαντ βρίσκονταν σχεδόν παντού. Όπως ήταν και η νοοτροπία σε ολόκληρη τη Δύση, έτσι κι εγώ πίστευα, ότι οι λαοί της Μέσης Ανατολής, ότι προσαρμοσμένοι σ’ αυτόν τον τρόπο διοίκησης, με μονοκομματικές κυβερνήσεις που στις περισσότερες περιπτώσεις, είχαν διατηρηθεί στην εξουσία για ολόκληρες δεκαετίες. Εκείνο το χρόνο το 2008 η Συρία έχοντας κάπως καλυτερέψει τις σχέσεις της με τους Αμερικανούς, έκανε σημαντικά ανοίγματα σε επίπεδο ξένων επενδύσεων, μια και ήταν πίσω σε υποδομές και η Κυβέρνηση του Άσσαντ, είχε επιλέξει να προσελκύσει ξένες εταιρίες για μεγάλα έργα υποδομών κάθε είδους, από την ενέργεια μέχρι τα λιμάνια, αλλά και άλλες μικρές ή μεγάλες εργασίες, με ανοικοδόμηση Mall ή οικιστικών συγκροτημάτων. Ε άλλου αυτή ήταν και η συζήτηση που άνοιγαν, όλοι οι αξιωματούχοι τους κράτους που έτυχε να συναντήσω. Για το αν δηλαδή θα μπορούσαν να βρεθούν Έλληνες επενδυτές για να ανοίξουν δουλειές με τη Συρία. Όλα έδειχναν ότι η Συρία είχε ήδη πάρει το δρόμο που είχε πάρει μερικά χρόνια νωρίτερα η Λιβύη, που όταν ο Καντάφι αρνήθηκε το παλιότερο εξτρεμιστικό παρελθόν του προσέλκυσε επενδύσεις από όλο τον κόσμο. Το ίδιο φαινόταν ότι ήθελε τώρα να κάνει και η Συρία, με αρκετές τουρκικές εταιρείες, ήδη να έχουν ενεργοποιηθεί, ενώ υπήρχε και μεγάλο ενδιαφέρον από την Ταϋλάνδη και άλλες χώρες από την Ανατολική Ασία. Η Συρία φαινόταν να ενδιαφέρεται για ευρωπαϊκές επενδύσεις, ώστε να φτιάξει ισχυρότερους δεσμούς με την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και ιδιαίτερα από την Ελλάδα, που η απόσταση έκανε τα πράγματα ευκολότερα. Και όπως έμαθα στο επόμενο διάστημα κάποιες ελληνικές εταιρείας άρχισαν να κάνουν δουλειές με την Συρία, με πιο εντυπωσιακή τη συμφωνία που έκλεισε ο όμιλος Μυτιληναίου, για την δημιουργία μιας μονάδας ενέργειας, με μια επένδυση γύρω στα 500 εκατομμύρια ευρώ. Τίποτα ως τότε δεν έδειχνε ότι η Συρία θα μπορούσε ξαφνικά να μεταβληθεί σε ηφαίστειο. Το καθεστώς του Άσσαντ έμοιαζε να είναι το πιο καλά ριζωμένο και το πιο «ασφαλές» απ’ όλα τα κράτη της Μέσης Ανατολής.

Η εξέγερση στις χώρες της Βορείου Αφρικής αρχικά που στη συνέχεια επεκτάθηκε και στα κράτη της Μέσης Ανατολής, ήταν ίσως το πιο απρόοπτο γεγονός της εποχής μας. Κανείς δεν φαινόταν να περιμένει ότι οι λαοί του αραβικού τόξου θα εξεγείρονταν τόσο μαζικά και δυναμικά. Η πρώτη φάση της εξέγερσης που σε χρόνο ρεκόρ ανέτρεψε τα καθεστώτα της Τυνησίας και της Αιγύπτου και γρήγορα άρχισε να εξαπλώνεται και σε άλλες περιοχές φαινόταν πως θα άφηνε την Συρία ανεπηρέαστη. Η πρώτη απόπειρα διαδήλωσης, πριν από ένα-δυο μήνες περιορίστηκε σε μια συγκέντρωση 150 περίπου ατόμων στην Δαμασκό. Το «σιδερένιο» καθεστώς της Δαμασκού, έδειχνε να έχει τον τρόπο να μην τσουρουφλιστεί από τις φλόγες της εξέγερσης. Για λίγες βδομάδες τα πράγματα έμειναν ήσυχα. Αλλά μετά άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα δείγματα ανυπακοής, στην πόλη Νταράα, λίγο νοτιότερα από τη Δαμασκό, κοντά στα σύνορα με την Ιορδανία. Παρά τις κάποιες υποσχέσεις του καθεστώτος για μεταρρυθμίσεις η Νταράα έδειχνε να έχει πάρει το δρόμο της. Και έτσι άρχισαν να έρχονται οι πρώτοι νεκροί, από την αντίδραση των δυνάμεων του καθεστώτος στις διαδηλώσεις. Σιγά σιγά οι φλόγες απλώθηκαν και σε άλλες πόλεις της Συρίας, ενώ οι νεκροί αυξάνονταν. Κάθε κηδεία κάποιων θυμάτων θα είχε σαν αποτέλεσμα κάποιους περισσότερους νεκρούς. Το Σαββατοκύριακο του Πάσχα η Συρία έγινε πρώτη είδηση, καθώς σε δυο μόνο μέρες οι νεκροί ξεπέρασαν τους 150, ανεβάζοντας έτσι τον συνολικό αριθμό των θυμάτων γύρω στους 400. Όπως φαίνεται η Συρία έχει μπει για τα καλά στο μάτι του κυκλώνα και παρά την απαγόρευση της παρουσίας ξένων δημοσιογράφων, τα βίντεο από τα κινητά τηλέφωνα με τις συγκρούσεις έχουν επισκιάσει και τις εξελίξεις στη Λιβύη.

Η εξέγερση σε κάθε χώρα του αραβικού τόξου είχε τα δικά της χαρακτηριστικά και δημιουργούσε διαφορετικού είδους… πονοκεφάλους. Οι εξελίξεις στην Τυνησία για παράδειγμα δεν απασχόλησαν σχεδόν κανέναν εκτός από τους ίδιους του Τυνήσιους, λόγω της μικρής της γεωπολιτικής σημασίας. Οι εξελίξεις στην Αίγυπτο ήταν ένα κυρίαρχο θέμα , μια και κάποια απροσδόκητη εξέλιξη θα μπορούσε να ανατρέψει ολόκληρη της γεωπολιτική ισορροπία της Μέσης Ανατολής. Η απομάκρυνση του Μουμπάρακ εκτόνωσε την κρίση και δρομολογήθηκαν νέες εξελίξεις, με πολιτικές εκλογές στο εγγύς μέλλον και το μόνο αγκάθι που παραμένει είναι το πώς οι ένοπλες δυνάμεις, δεν θα χάσουν μεγάλο μέρος από τον απόλυτο έλεγχο που είχαν στη χώρα, από την εποχή του Νάσερ. Η Υεμένη είναι μια ιδιότυπη περίπτωση, γιατί ο μεγαλύτερος κίνδυνος που βλέπουν οι δυτικοί κυρίως, είναι χώρα να καταλήξει στον έλεγχο της Αλ Κάϊντα, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε απρόβλεπτες εξελίξεις. Η Λιβύη, όσο και η Συρία είναι δυο εξαιρετικές περιπτώσεις για διαφορετικούς λόγους. Η Λιβύη ασφαλώς και όπως όλοι ξέρουν για τα πετρέλαιά της. Η Δύση, αλλά κυρίως η Ευρωπαϊκή Ένωση που τροφοδοτείται με τα πετρέλαια της Λιβύης δεν θα ήθελαν με κανένα τρόπο να χάσουν τον έλεγχο των εξελίξεων και ήδη έχουν κάνει ότι μπορούν γι αυτό. Και θα μπορούσε κανείς να είναι σίγουρος πως αν τα πράγματα εξελιχθούν άσχημα, δεν θα διστάσουν να διακινδυνεύσουν ακόμη και χερσαία επέμβαση, αν και όλοι το αποκλείουν προς το παρόν. Ήδη όμως η κατάσταση στη Λιβύη έχει οδηγήσει τις τιμές του μαύρου χρυσού σε επίπεδα πάνω από τα 125 δολάρια, γεγονός που προκαλεί μεγάλα προβλήματα στην παγκόσμια οικονομία με κίνδυνο μια ακόμη μεγάλη παγκόσμια ύφεση. Ειδικά για της Ευρωπαϊκή Ένωση η περίπτωση της Λιβύης, αποτελεί μια άμεση προτεραιότητα, καθώς κανείς δεν ξέρει ακόμη πως θα μπορέσουν να ξεμπερδέψουν με τον πάντα επικίνδυνο και απρόβλεπτο Καντάφι. Ας μην ξεχνάμε ότι η Λιβύη έχει κρατήσει και κάποιο στοκ με προμήθειες σε είδη βιολογικού πολέμου και κανείς δεν ξέρει μέχρι που θα μπορούσε να φτάσει.

Η Συρία είναι μια όλως δι’ όλου εξαιρετική περίπτωση. Η Συρία μπορεί να μην έχει τα πετρέλαια της Λιβύης και από αυτή την άποψη δεν απασχολεί κανένα, έχει όμως κάτι άλλο. Έχει το Ιράν. Εδώ και δεκαετίες η Συρία παραμένει το κράτος με τους πιο στενούς δεσμούς με το Ιράν, ενώ οι Αμερικανοί την κατηγορούν και για τις σχέσεις της με τη Χεζμπολάχ, της Χαμάς και άλλες οργανώσεις που αποτελούν κόκκινο πανί για τους Αμερικανούς. Το Ιράν που μέχρι τώρα υποστήριζε τους εξεγερμένους κάθε περιοχής, μια και τα εκεί καθεστώτα είχαν καλές σχέσεις με τους Αμερικανούς, είναι σίγουρο πως δεν θα έχει την ίδια θέση και στην περίπτωση της Συρίας. Δυτικοί αναλυτές επισημαίνουν πως το Ιράν θεωρεί τη Συρία μια φυσική προέκτασή του στη Μέση Ανατολή και βασικό σύμμαχό του στη μάχη του προαιώνιου εχθρού, δηλαδή του Ισραήλ. Είναι σίγουρο πως η Τεχεράνη θα θεωρήσει την εξέγερση στη Συρία, κάτι σαν επίθεση στην ίδια και μάλλον διαισθάνεται πως αν η εξέγερση στη Συρία, ρίξει το καθεστώς του Άσσαντ, όχι μόνο θα χάσει τον πιο κοντινό σύμμαχό του, αλλά θα έχει κάθε λόγο να φοβάται πως ο επόμενος σταθμός της εξέγερσης, είναι πολύ πιθανόν να είναι το ίδιο το Ιράν. Και αν γίνει κάτι τέτοιο η πιθανότερη εξέλιξη θα είναι ένας γενικευμένος πόλεμος στη Μέση Ανατολή, που πιθανόν να θυμίζει και τον Αρμαγεδώνα . Γι αυτό και οι εξελίξεις στη Συρία αποτελούν και το πιο κρίσιμο σημείο σ’ αυτό το μονοπάτι της εξέγερσης. Το καθεστώς του Άσσαντ έδειξε πως δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει κάθε μέσον για να διατηρήσει τον έλεγχο της κατάστασης και αυτό φάνηκε και από τις ανακοινώσεις του καθεστώτος, ότι κατά την άποψή τους η Συριακή εξέγερση είναι αποτέλεσμα συνομωσίας, αλλά και από τον τρόπο που οι δυνάμεις ασφαλείας αντιμετώπισαν τους διαδηλωτές.

Είναι γεγονός ότι η ανάφλεξη του αραβικού κόσμου δημιουργεί νέα δεδομένα, που δεν θα μπορέσουμε να διακρίνουμε την γεωπολιτική τους σημασία, παρά μόνο όταν παγιωθεί η οποιαδήποτε επόμενη κατάσταση. Και καθώς κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πότε και πως η Μέση Ανατολή θα φτάσει πάλι σε κάποια καινούργια ισορροπία, κανείς δεν ξέρει επίσης ποια θα είναι και τα βήματα σ’ αυτήν την κοσμογονική και απρόβλεπτη εξέλιξη. Η περίπτωση της Συρίας αποτελεί για την ώρα τον πιο κρίσιμο και επικίνδυνο σταθμό σ’ αυτό το μονοπάτι.