15 Νοεμβρίου 2021

Composition VII | Ίσως ο πιο σημαντικός πίνακας αφηρημένης ζωγραφικής που δημιουργήθηκε ποτέ

Composition VII | Kandinsky | έργο τέχνης | πίνακας | ανάλυση | ιστορία | Μανταλένα-Μαρία Διαμαντή | klik
Είναι η πρώτη φορά που ο Wassily Kandinsky πέτυχε με τη ζωγραφική αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.
Είναι η πρώτη φορά που ο Wassily Kandinsky πέτυχε με τη ζωγραφική αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.

Γράφει η Μανταλένα-Μαρία Διαμαντή

 

 

 

Ο Wassily Kandinsky πρωτοστάτησε στην αφηρημένη ζωγραφική στις αρχές του 20ου αιώνα. Πίστευε ότι οι γεωμετρικές φόρμες, οι γραμμές και τα χρώματα μπορούσαν να εκφράσουν την εσωτερική ζωή του καλλιτέχνη. Κι αυτή είναι μια θεωρία αρκετά εμφανής στους δικούς του εκρηκτικούς πίνακες.  

Μεταξύ των ετών 1910 και 1939, ο ζωγράφος δημιούργησε 10 καμβάδες στους οποίους έδωσε τον τίτλο Composition. Σήμερα, μόνο επτά από αυτούς τους πίνακες σώζονται καθώς οι τρεις πρώτοι έχουν καταστραφεί κατά τη διάρκεια του Α` Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, υπάρχουν φωτογραφίες των τριών πρώτων Συνθέσεων (Compositions). Αν και δεν υπάρχουν πληροφορίες για το χρώμα, μπορούμε να εξακριβώσουμε από αυτά κάποιες ενδείξεις για τη βάση του οπτικού ταξιδιού στο οποίο ο Kandinsky δημιούργησε το καθένα. Αυτό το ταξίδι αρχικά περιελάμβανε τη μετατροπή των παραδοσιακών τοπίων και μορφών σε απλοποιημένες μάζες, και στη συνέχεια την μετατροπή αυτών των μαζών σε σχήματα και μορφές που έγιναν όλο και πιο αφηρημένες. Στο Composition ΙΙΙ για παράδειγμα, οι μορφές των ανθρώπων και των ζώων εξακολουθούν να είναι αναγνωρίσιμες, τριγυρνώντας, ίσως παίζοντας ή ίσως πολεμώντας, ή και τα δύο, σε ένα είδος ποιμενικού περιβάλλοντος. Αλλά στη συνέχεια στo Composition IV (1911), οι φόρμες είναι σχεδόν αγνώριστες. Ο Kandinsky μας λέει ότι σε αυτή την εικόνα υπάρχουν φιγούρες που ξαπλώνουν κάτω δεξιά και δύο πύργοι στέκονται στην κορυφή ενός λόφου πάνω δεξιά, μια σκηνή που περιγράφει ως ταυτόχρονο πόλεμο και ειρήνη. Ωστόσο, δίχως την επεξήγησή του, ίσως είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τι ακριβώς εννοεί.

Ο Kandinsky που γοητευόταν από τα χρώματα από νεαρή ηλικία και τα θεωρούσε υπερβατικές ιδιότητες, ήθελε να διερευνήσει μια αλληλεπίδραση μεταξύ ήχου και χρώματος που θα επέτρεπε σε έναν ζωγράφο να παράγει ένα έργο τέχνης με παρόμοιο τρόπο με τον τρόπο που ένας μουσικός συνθέτει ένα τραγούδι.

 

Το έργο του Composition VII (1913), θεωρείται από πολλούς λάτρεις της αφηρημένης τέχνης ως ο πιο σημαντικός πίνακας του 20ού αιώνα — ίσως ακόμη και ο πιο σημαντικός πίνακας αφηρημένης ζωγραφικής που δημιουργήθηκε ποτέ. 

Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για ένα πίνακα που δύσκολα μπορεί να τον αντιληφθεί κάποιος  με λίγη εμπειρία στην αφηρημένη τέχνη. Ίσως, με την πρώτη ματιά να είναι αρνητική η αντίδραση του άπειρου θεατή. 

Ας δούμε όμως γιατί…

Ο πίνακας είναι ογκώδης,  με διαστάσεις 200 x 300 εκατοστά. Η επιφάνειά του καλύπτεται εξ ολοκλήρου με αμέτρητες επικαλυπτόμενες άμορφες μορφές, φαινομενικά τυχαίες γραμμές και ένα ναρκοπέδιο χρωμάτων- άλλα “ζωντανά” κι άλλα θολά.  Τίποτα δεν αναφέρεται στον γνωστό φυσικό κόσμο. Μόνο η ψευδαίσθηση του βάθους είναι αντιληπτή.Ο πίνακας θα μπορούσε εύκολα να φανεί ανούσιος σε όποιον δεν θέλει να τον περιεργαστεί λεπτομερώς ώστε να κατανοήσει την έμπνευση και τη δουλειά του δημιουργού του. Όσοι όμως έχουν τη διάθεση  να το μελετήσουν με ανοιχτό μυαλό, το "Composition VII" μπορεί ίσως να αποδώσει αρκετά νοητικά, οπτικά, ακόμη και πνευματικά μηνύματα για να διαρκέσει μια ζωή. Πρόκειται για ένα έργο που ενσαρκώνει για πολλούς την πνευματική καθαρότητα της τέχνης.

Γιατί είναι τόσο σημαντικός αυτός ο πίνακας;

 

Το "Composition VII" θεωρείται τόσο σημαντικό επειδή είναι η πρώτη φορά που ο Kandinsky ένιωσε ότι πέτυχε το ιδανικό για το οποίο ονομάστηκε η σειρά του Composition. Στις τελευταίες παραγράφους του τελευταίου κεφαλαίου του θεμελιώδους βιβλίου του, Concerning the Spiritual in Art, που δημοσίευσε ο Kandinsky το 1910, περιγράφει τρεις διαφορετικούς τύπους καλλιτεχνικής έμπνευσης. Το πρώτο, το οποίο ονομάζει «εντύπωση», περιγράφει ως μια άμεση, καλλιτεχνική εντύπωση της εξωτερικής φύσης. Το δεύτερο, το οποίο αποκαλεί «αυτοσχεδιασμό», περιγράφει ως «ασυνείδητη, αυθόρμητη έκφραση», παρόμοια με την μετέπειτα σουρεαλιστική πρακτική του αυτόματου σχεδίου. Το τρίτο, το οποίο αποκαλεί «σύνθεση», περιγράφει ως «έκφραση ενός αργά σχηματιζόμενου εσωτερικού συναισθήματος, το οποίο εκφράζεται μόνο μετά από μακρά ωρίμανση». Όταν πρόκειται για τo "Composition VII", η φράση "μακράς ωρίμανσης" είναι το κλειδί. Όταν ζωγράφισε τo “Composition VII”, ο Kandinsky ζούσε στο Μόναχο. Με βάση το ιστορικό αρχείο που κρατούσε τότε, γνωρίζουμε ότι σχεδίαζε το "Composition VII" για μήνες, δημιουργώντας περισσότερα από 30 προκαταρκτικά σκίτσα για αυτό σε διάφορα μέσα. Κάθε προκαταρκτικό σκίτσο βασίζεται σε μια εικόνα που στερείται εντελώς τόσο εντυπώσεων όσο και αυτοσχεδιασμού.

Λίγο μετά την ολοκλήρωσή του, ο Kandinsky αναγκάστηκε από το ξέσπασμα του Α` Παγκοσμίου Πολέμου να επιστρέψει στη Ρωσία. Εξαιτίας της κατάθλιψης που ήρθε τα χρόνια του πολέμου, δεν ζωγράφιζε σχεδόν καθόλου για χρόνια. Ήταν 10 χρόνια πριν συνεχίσει τη σειρά του Composition. Το "Composition VIII" (1923) μεταφράζει την αφηρημένη εικόνα του προηγούμενου έργου του σε μια καθαρά γεωμετρική οπτική γλώσσα. Το “Composition IX”, το οποίο δεν ολοκληρώθηκε μέχρι το 1936, δεν είναι καθαρά αφηρημένο, αλλά επαναφέρει την ιδέα της «εντύπωσης» προσθέτοντας φυσικές φόρμες και άλλες φυσικές εικόνες. Το “Composition Χ” (1939), το οποίο ολοκληρώθηκε πέντε χρόνια πριν πεθάνει ο Kandinsky, είναι άκρως συμβολικό, μοντέρνο και διαχρονικό.Ωστόσο, αν και καθεμία από αυτές τις μεταγενέστερες και προηγούμενες Συνθέσεις (Compositions) θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οραματικές, το Composition VII ξεχωρίζει. Αυτό συμβαίνει γιατί επιτυγχάνει  στοχαστική, μεθοδική, ώριμη και πλήρη αφαίρεση, εκπληρώνει το απόλυτο ιδανικό που προσπαθούσε να πετύχει ο ζωγράφος με όλα τα άλλα έργα του. Γιατί αυτή τη φορά, ο Kandinsky πέτυχε κάτι σπουδαίο. Αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.

Wassily Kandinsky — Composition VIII, 1923Composition VIII