O κήπος των επίγειων απολαύσεων | Ο αινιγματικός συμβολισμός του διαχρονικού αριστουργήματος του Bosch

Γράφει η Μανταλένα-Μαρία Διαμαντή

Έχει χαρακτηριστεί ως ένας υπερρεαλιστής του 15ου αιώνα. Για άλλους, το έργο του αντανακλά απόκρυφες πρακτικές του μεσαιωνικού κόσμου, όπως η αλχημεία ή η μαγεία. Ο Ολλανδός ζωγράφος  Hieronymus Bosch που έζησε την περίοδο της πρώιμης Αναγέννησης, θεωρήθηκε εκείνη την περίοδο ως ένας “επινοητής τεράτων και χιμαιρικών οπτασιών”. Γύρω στα 1600, ο ιστορικός τέχνης Carel van Mander χαρακτήρισε τους πίνακες του Bosch ως “θαυμαστές και παράξενες φαντασιώσεις, συχνά ανατριχιαστικές”. 

Ένα από τα πιο γνωστά έργα του, είναι “Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων”.

Δεν γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή ή τις προθέσεις του Bosch, αλλά η πολυπλοκότητα του συμβολισμού του εν λόγω πίνακα, έχει οδηγήσει σε ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών ερμηνειών. Οι ιστορικοί τέχνης του εικοστού αιώνα διχάζονται ως προς το αν πρόκειται για μια ηθική προειδοποίηση ή ένα πανόραμα του χαμένου παραδείσου. Ο μυθιστοριογράφος Peter S. Beagle το περιγράφει ως μια ερωτική διαταραχή που μας μετατρέπει όλους σε ηδονοβλεψίες.

Ο Hieronymus Bosch τον δημιούργησε σε μια κομβική στιγμή της ευρωπαϊκής ιστορίας. Οι εξερευνητές ανακάλυπταν νέες εξωτικές χώρες, ο Leonardo da Vinci ζωγράφιζε τη Mona Lisa, ο Κοπέρνικος είπε ότι ο ήλιος ήταν στο κέντρο του ηλιακού μας συστήματος και ο Έρασμος εξερευνούσε νέες, ριζοσπαστικές ιδέες.    

Ήταν οι παραμονές της Μεταρρύθμισης, τότε που η Ευρώπη βίωνε τις πρώτες αναταραχές μιας πνευματικής κρίσης, στο απόγειο της ισπανικής Ιεράς Εξέτασης. Στο `s-Hertogenbosch της Ολλανδίας, ο Hieronymus Bosch δεν είχε ιδέα ότι ένας πίνακάς του  θα εξακολουθούσε να μπερδεύει τους θεατές πέντε αιώνες αφότου τον ζωγράφισε.

Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων είναι ένας από τους πιο περίπλοκους και λεπτομερείς πίνακες της ιστορικής τέχνης. Μια ελαιογραφία σε πάνελ βελανιδιάς. Zωγραφίστηκε στις αρχές του 15ου αιώνα και στεγάζεται στο Museo del Prado στη Μαδρίτη από το έτος 1939.

Δεν υπάρχουν στοιχεία για το νόημα πίσω από τον Κήπο των Επίγειων Απολαύσεων του Hieronymus Bosh.  Οπότε, δε θα μάθουμε ποτέ με βεβαιότητα αν πρόκειται για μια γιορτή ή καταγγελία. Για το λόγο που  υπάρχουν τόσες πολλές γυμνές φιγούρες, ή ακόμα και που βρίσκονται. Για το  αν είναι η τελευταία κρίση ή η κόλαση στη γη.

 Καθώς  λοιπόν πολύ λίγα είναι γνωστά για τη ζωή και τη σταδιοδρομία του Bosch, υπήρξαν πολυάριθμες επιστημονικές ερμηνείες.

Αυτό που θεωρούσε ο  Bosch κόλαση σίγουρα δεν βασίζεται στη Βίβλο. Δεν υπάρχει καμία αναφορά εκεί ότι η  κόλαση είναι ένα πύρινο μέρος αιώνιας καταδίκης, ενώ πολλά από αυτά που θεωρούμε κόλαση προέρχονται από μεταγενέστερες λανθασμένες μεταφράσεις και τη μεσαιωνική τέχνη. Άλλωστε, το τι είναι κόλαση ή για το αν υπάρχει, αμφισβητείται ευρέως ακόμη και στον σύγχρονο Χριστιανισμό.

Τα γκροτέσκα οράματα στον Κήπο των Επίγειων Απολαύσεων δεν ήταν ασυνήθιστα για έναν μεσαιωνικό θεατή, Ωστόσο, η προσέγγιση του καλλιτέχνη ήταν ιδιαίτερα περίεργη. Αόριστες αφηγήσεις για τη μετά θάνατον ζωή και την ύπαρξή της έδωσαν στον Bosch την ευκαιρία να καλύψει τα κενά που άφησε η Βίβλος. 

Ο Κήπος των επίγειων απολαύσεων είναι ένας πίνακας ζωγραφικής τριών τμημάτων στον οποίο τα πάνελ είναι αρθρωτά μεταξύ τους και διπλώνονται κλειστά ή εμφανίζονται ανοιχτά. Αυτό ονομάζεται τρίπτυχη τέχνη.

Πρόκειται για μια διαδοχική αφήγηση της Δημιουργίας της Εύας και του Αδάμ στο αριστερό πλαίσιο. Ακολουθεί σεξουαλική απόλαυση στο κεντρικό πάνελ και στη συνέχεια οδηγεί τον άνθρωπο κατευθείαν στην Κόλαση.

Οι ιστορικοί τέχνης του 20ου αιώνα συζητούν διαρκώς εάν το κεντρικό πάνελ μεταφέρει το μήνυμα να αποφεύγουν οι άνθρωποι τις φευγαλέες απολαύσεις της ζωής ή απεικονίζει το πανόραμα του χαμένου κόσμου.

Τα εξωτερικά πάνελ δείχνουν τον κόσμο κατά τη δημιουργία, πιθανώς την Τρίτη Ημέρα, μετά την προσθήκη της φυτικής ζωής αλλά πριν από την εμφάνιση ζώων και ανθρώπων

Οι εξωτερικές πόρτες του πίνακα είναι ορατές όταν τα φτερά του τρίπτυχου είναι κλειστά. Αυτό το πάνελ απεικονίζει τη βιβλική δημιουργία της τρίτης ημέρας που δείχνει πράσινο στη γη αλλά εξακολουθεί να περιμένει τη δημιουργία ζωικής και ανθρώπινης ζωής.

Η αναπαράσταση της γης στερείται χρώματος και εμφανίζεται σε απόχρωση πράσινου-γκρίζου. Η βλάστηση απεικονίζεται μόνο στο μεσαίο τμήμα της σφαίρας που διαδίδει τη θεωρία μιας επίπεδης Γης. 

Το ότι δεν υπάρχει  χρώμα ίσως οφείλεται στο ότι τα περισσότερα ολλανδικά τρίπτυχα φτιάχνονταν με αυτόν τον τρόπο. Πιθανώς όμως αυτό συμβαίνει επειδή η απεικόνιση ήθελε να καταδείξει τη χρονική στιγμή πριν τη δημιουργία του Ήλιου ή της Σελήνης, που δημιουργήθηκαν, -σύμφωνα με τη Χριστιανική Θεολογία- για “να δώσουν φως στη Γη”.

Αριστερό πάνελ

Λεπτομέρεια από το αριστερό πάνελ που δείχνει τον Χριστό να ευλογεί την Εύα προτού παρουσιαστεί στον Αδάμ (Αριστερά) και τα Πουλιά που συρρέουν μέσα από κοιλότητες σε σχήμα καλύβας

Το εξωτερικό πάνελ είναι η δημιουργία της γης που συνδέεται διαδοχικά με τα εσωτερικά πάνελ.

Τα αριστερά πλαίσια απεικονίζουν τον Κήπο της Εδέμ και τη στιγμή που ο Αδάμ συναντά την Εύα μέσω του Παντοδύναμου. Σύμφωνα με τον ιστορικό Walter S. Gibson, η ένταση του βλέμματος του Αδάμ προς την Εύα απεικονίζει τον πόθο του περισσότερο από την αγάπη και την επιθυμία για τεκνοποίηση.

Το γύρω τοπίο περιέχει μια τεράστια ποικιλία από πλάσματα και σιντριβάνια που αναβλύζουν. Το κουνέλι πίσω από την Εύα απεικονίζει τη γονιμότητα και το δέντρο του δράκου αντιπροσωπεύει την αιωνιότητα.

Οι ιστορικοί ανακάλυψαν ότι το σμήνος πουλιών μέσα από τις κοιλότητες μιας μορφής σε σχήμα καλύβας είναι σκοτεινό και ιδιότροπο.

Σύμφωνα με την ιστορικό τέχνης Virginia Tuttle, η σκηνή είναι «εξαιρετικά αντισυμβατική και δεν μπορεί να αναγνωριστεί ως οποιοδήποτε από τα γεγονότα από το Βιβλίο της Γένεσης που απεικονίζεται παραδοσιακά στη δυτική τέχνη».

Το κεντρικό πάνελ

Οι γυμνές φιγούρες που τσιμπολογούν μια γιγάντια φράουλα (αριστερά), το θηλυκό με ένα κεράσι που απεικονίζει τη ματαιοδοξία και ένα από τα αρσενικά που κουβαλάει ένα γυμνό ζευγάρι εγκλωβισμένο σε ένα κοχύλι (Κέντρο) και το ζευγάρι με οργαστικές δραστηριότητες μέσα στον καρπό ενός φυτού (Δεξιά)

Το κεντρικό πάνελ είναι το μεγαλύτερο και κυρίαρχο θέμα του πίνακα. Ο ορίζοντας του κεντρικού πίνακα ταιριάζει με τον αριστερό. Οι γυμνές φιγούρες απεικονίζονται με ερωτικές δραστηριότητες τόσο σε ζευγάρια όσο και σε ομάδες. Πολλές από τις φιγούρες τσιμπολογούν μια γιγάντια, χυμώδη φράουλα. Το κεφάλι μιας γυναίκας είναι στολισμένο με δύο κεράσια που αντιπροσωπεύουν τη ματαιοδοξία και ένας άλλος άνδρας κουβαλά ένα γυμνό ζευγάρι εγκλωβισμένο σε ένα κέλυφος μυδιού.

Τα ζώα τριγύρω συμβολίζουν επίσης σαρκικές ορμές. Το ψάρι αναφέρεται ως ο φαλλός στον παλιό ολλανδικό κόσμο. Η κουκουβάγια με τα γιγάντια μάτια που τοποθετείται στις δύο πλευρές του κεντρικού πίνακα υπαινίσσεται το κακό κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Και το μάδημα των καρπών απεικονίζει το αρχικό αμάρτημα.

Ο κεντρικός πίνακας απεικονίζει τις σεξουαλικές απολαύσεις και απολαύσεις των ανθρώπινων όντων. Αυτές οι σαρκικές δραστηριότητες είναι εφήμερες και θα οδηγούσαν τα ανθρώπινα όντα στην Κόλαση.

Σύμφωνα με τον Fraenger, ο ερωτισμός του κεντρικού πλαισίου θα μπορούσε να θεωρηθεί είτε ως αλληγορία πνευματικής μετάβασης είτε ως παιδική χαρά διαφθοράς.

Δεξί πάνελ

Οι εντυπωσιακές δέσμες φωτός στην Κόλαση (Αριστερά), το ανθρώπινο αυτί που κραδαίνει μια λεπίδα (Κέντρο) και τα ζώα που τιμωρούν τους ανθρώπους αντανακλούν στοιχεία σουρεαλισμού (Δεξιά)

Το δεξί πάνελ απεικονίζει την Κόλαση. Το σκηνικό μιας νυχτερινής σκηνής με εντυπωσιακές και σκληρές δέσμες φωτός που δείχνουν το κάψιμο της πόλης. Έχει στοιχεία σουρεαλισμού, όπως δύο ανθρώπινα αυτιά που κρατούν μια λεπίδα. Τα ζώα παρουσιάζονται να τιμωρούν τους ανθρώπους.

Η σκηνή διαδραματίζεται τη νύχτα, ενώ απουσιάζει το φυσικό κάλλος, που εξυμνείται στα δυο προηγούμενα πάνελ. Συγκρίνοντάς το με το κεντρικό, προβάλλει ψυχρό, γι` αυτό χρησιμοποιούνται “ψυχρά” χρώματα και παγωμένα νερά.  Απεικονίζει έναν βάρβαρο κόσμο που έχει μεταβληθεί από τον παράδεισο της κεντρικής εικόνας σε ένα θέαμα σκληρών βασάνων και τιμωριών. Ο θεατής γίνεται μάρτυρας φλεγόμενων πόλεων. Στο προσκήνιο διακρίνονται πόλεμοι, θάλαμοι βασανιστηρίων, δαίμονες και ζώα που τρέφονται με ανθρώπινες σάρκες. Ο ερωτισμός έχει χαθεί από τα γυμνά σώματα, ενώ όλοι  προσπαθούν να καλύψουν τα γεννητικά όργανα και τα στήθη τους με τα χέρια τους.

Ο καλλιτέχνης απεικονίζει έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι έχουν υποκύψει στους πειρασμούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την επικράτηση του Κακού και την αιώνια καταδίκη.

Αυτό το πάνελ δείχνει ίσως την τελική μοίρα των ανθρώπων που έχουν υποκύψει στους πειρασμούς τους και έχουν γίνει διεφθαρμένοι και κακοί. 

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι “Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων” είναι ένας από τους πιο ιδιότροπους, αλλά ταυτόχρονα  σαγηνευτικούς πίνακες της ιστορίας. Έχει προκαλέσει την περιέργεια μεταξύ των μελετητών να ερμηνεύσουν τον συμβολισμό πίσω από αυτή την περίπλοκη τέχνη. Το σίγουρο είναι ότι πρόκειται για ένα έργο διαχρονικό που αντιπροσωπεύει όσο ποτέ τη σημερινή εποχή, επικρίνοντας τις φευγαλέες, εγκόσμιες απολαύσεις που παγιδεύουν τους ανθρώπους.