Το αριστερό χέρι | Η θλιβερή ιστορία του κύκνειου άσματος του Theodore Gericault

Γράφει η Μανταλένα-Μαρία Διαμαντή

Ο καλλιτέχνης Jean-Louis Andre Theodore Gericault (1791–1824) είχε μια «νοσηρή συνήθεια». Ποια ήταν αυτή;  Nα αγοράζει ακρωτηριασμένα μέλη από το νεκροτομείο.  Κρατούσε τα άκρα στο σπίτι του για εβδομάδες ενώ τα ζωγράφιζε… Στο τέλος χαιρετάει τον κόσμο με αυτό το χέρι» γράφει ο Chambaz. Kι αυτή ήταν η αλήθεια.  Ο Gericault έφυγε από τη ζωή οκτώ ώρες μετά τη δημιουργία αυτού του έργου, στις έξι το πρωί στις 26 Ιανουαρίου 1824. Ήταν μόλις 32 ετών.

Η παραπάνω παράγραφος νομίζω ότι ήταν ο πιο ενδιαφέρον τρόπος για να ξεκινήσω το κείμενο για το τελευταίο έργο του Γάλλου καλλιτέχνη Gericault που βρίσκεται στο Μουσείο Morgan στη Νέα Υόρκη. Είναι η  εικόνα ενός αριστερού χεριού. Το χέρι του ανθρώπου που τον δημιούργησε.

Ο Theodore Gericault ήταν ένας ταραχοποιός. Ο  πιο διάσημος πίνακάς του περιγράφει μια σκανδαλώδη σκηνή στη θάλασσα όταν ένας  Γάλλος καπετάνιος είχε εγκαταλείψει αθώους επιβάτες και τους άφησε να πεθάνουν σε μια σχεδία. 

Ο λόγος για τη  “Σχεδία της Μέδουσας”.

Ο Gericault ήταν ιππέας, ένας καλλιτεχνικός επαναστάτης, αλλά σε νέα ηλικία προσβλήθηκε από μια επικίνδυνη ασθένεια εκείνης της εποχής-  πιθανώς τη φυματίωση- . Αυτό τον οδήγησε το 1824 να βρεθεί καθηλωμένος στο κρεβάτι, να χάνει την αναπνοή του, να μην μπορεί να σηκωθεί ή να τριγυρίσει.  Ωστόσο, τα μάτια του δεν έπαψαν ποτέ να είναι κάμερες. 

Πολλοί καλλιτέχνες στην παγκόσμια ιστορία έχουν επιλέξει να ζωγραφίσουν το χέρι τους για διάφορους λόγους. Η  Deanna Petherbridge η οποία ασχολείται με τα ανατομικά μέρη του σώματος, αναφέρει πώς, συμβολικά, τα χέρια μπορούν να υπαινίσσονται την ατομικότητα του καλλιτέχνη. 

Η περίπλοκη εκφραστικότητα των χεριών αποτελούσε αντικείμενο γοητείας και για τους καλλιτέχνες της Αναγέννησης. Μελετούσαν τα χέρια σε ποικίλες στάσεις και κινήσεις, προσπαθώντας να τα αναπαραστήσουν όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πραγματικότητα.

Ιδού τα χέρια, πώς υπόσχονται, πλαστογραφούν, κάνουν έκκληση, απειλούν, προσεύχονται, ικετεύουν, αρνούνται, γνέφουν, ανακρίνουν, θαυμάζουν, εξομολογούνται, τσακίζονται, καθοδηγούν, διατάζουν, κοροϊδεύουν, και τι άλλο εκτός αυτού, με μια παραλλαγή και πολλαπλασιασμό της παραλλαγής που κάνει η γλώσσα φθονούσε.

Η επιθυμία να απεικονίσουν το ανθρώπινο σώμα όσο πιο ζωντανό γίνεται, οδήγησε τους ζωγράφους και τους γλύπτες στη μελέτη της ανατομίας και στη δημιουργία μερικών αξιοσημείωτων εικόνων. 

Ο Leonardo da Vinci έχει κάνει μια σειρά από ανατομικές μελέτες των χεριών, με τα σχέδιά του να περιγράφουν λεπτομερώς τα ευαίσθητα οστά και τους χόνδρους των δακτύλων, καθώς και μια ποικιλία εκφραστικών στάσεων, για να μεταφερθούν σε μερικούς από τους πιο διάσημους πίνακές του. Τα χέρια των Durer, Rafael, Michelangelo, Rembrandt – δεν είναι απλώς ανατομικά σωστά, αλλά είναι φορτισμένα με μια πολυπλοκότητα που δίνει στους πίνακές τους μια ζωντανή, δυναμική σημασία.

Οι πράξεις, καθώς και η έκφραση – η χειραψία, το  πιάσιμο των χεριών, το χειροφίλημα-  η σχέση ανθρώπου και Θεού, η ελπίδα και η τάξη μπορούν να διαβαστούν στα χέρια. Στο έργο του Michelangelo, η “ Δημιουργία του Ανθρώπου”, το χέρι του Θεού δεν φτάνει ακριβώς το χέρι της δημιουργίας του, τον Αδάμ, ενώ  οι συγκινητικοί δείκτες ανήκουν σε σχεδόν πανομοιότυπα χέρια και μπράτσα. Κι αυτή είναι μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ` εικόνα Θεού, προορισμένος να είναι ίδιος ο δημιουργός του.

Η αναπαράσταση των χεριών έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία του χαρακτήρα, της ατμόσφαιρας, της διάθεσης, του μηνύματος.

Από τα ρεαλιστικά εργατικά χέρια των αγροτών του Van Gogh μέχρι τα σουρεαλιστικά, κατακόκκινα χέρια της παθιασμένης γυναίκας του Salvador Dali, o Diego Rivera ζωγράφισε “Τα χέρια του Δρ Μουρ” το 1940. Τα χέρια του χειρουργού που δημιουργεί, τροποποιεί ή καταστρέφει. 

Ο Αριστοτέλης όρισε τα χέρια ως το “εργαλείο των εργαλείων”. Το όργανο της δημιουργίας,  το πνεύμα που γίνεται ύλη με τη δράση των χεριών.

Σύμφωνα με όλα αυτά προκύπτει ότι το χέρι του καλλιτέχνη έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον για τον ίδιο.

Ο  Theodore Gericault, λοιπόν, εξέτασε και σχεδίασε το αριστερό του χέρι. (Ο Gericault έκανε αρκετές μελέτες για τα χέρια, τα πόδια και τον ανδρικό κορμό προετοιμάζοντας το πιο γνωστό έργο του The Raft of the Medusa, 1819).

Η  Deanna Petherbridge – Διδάκτωρ στο Royal College of Art” του Λονδίνου, έχει αναφερθεί στο σχέδιο του Géricault με το αριστερό του χέρι, ζωγραφισμένο με ακουαρέλες στο νεκροκρέβατό του. 

“Ξεκίνησε απλώνοντας το χέρι του πάνω σε χαρτί και σημάδεψε κατά μήκος του.  Τα σημάδια του είναι ακόμα ορατά στα άκρα των δακτύλων. Αυτό το ίχνος ήταν το σημείο εκκίνησης για το σχέδιο, από το οποίο στη συνέχεια έφτιαξε την εικόνα του χεριού του. Εκτός από τη μαγευτική ιστορία πίσω από αυτό το σχέδιο, τώρα στο Λούβρο στο Παρίσι, η ίδια η πράξη του Géricault να απλώνει το χέρι του και να το ιχνηλατεί με έκανε να θέλω να προσπαθήσω να το ζωγραφίσω με τα μάτια. Μπορεί να ξεκίνησε το σχέδιό του από ένα διαγραμμένο περίγραμμα λόγω της κατάκλισης του, αλλά την ίδια στιγμή, η χειρονομία να απλώνει κανείς το χέρι και να σχεδιάζει το χέρι είναι μια χειρονομία που φωνάζει. ‘Είμαι εδώ, αυτό βλέπω και έτσι το βλέπω’. Ήθελα να το ζωγραφίσω με το βλέμμα με στόχο να ανασυνθέσω (και να ξαναζωγραφίσω) αυτή την παρουσία μέσα από το βλέμμα μου.”

Μελετώντας την ιστορία και παρατηρώντας με προσοχή το κύκνειο άσμα του Gericault, η σκέψη που κυριαρχεί στο μυαλό μου είναι ότι ενώ η ζωή έρχεται και φεύγει τόσο γρήγορα, οι καλλιτέχνες καταφέρνουν να αγγίξουν την αιωνιότητα με τα έργα τους. Όπως ακριβώς συνέβη και με αυτό το χέρι που “έμεινε πίσω” για  να μας θυμίζει ότι οι ζωγράφοι έχουν ένα ανώτερο χάρισμα. Αυτό του δημιουργού…