26 Ιουλίου 2022

Wassily Kandinsky | Ο πρώτος Ευρωπαίος καλλιτέχνης που δημιούργησε πλήρως αφηρημένα έργα

Ο Kandinsky ήταν ο πρώτος γνωστός και καταγεγραμμένος Ευρωπαίος καλλιτέχνης που δημιούργησε πλήρως αφηρημένα έργα τέχνης. Πέτυχε με τη ζωγραφική αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.
Ο Kandinsky ήταν ο πρώτος γνωστός και καταγεγραμμένος Ευρωπαίος καλλιτέχνης που δημιούργησε πλήρως αφηρημένα έργα τέχνης. Πέτυχε με τη ζωγραφική αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.

 “Το χρώμα έχει δύναμη που απευθείας επηρεάζει την ψυχή.” Wassily Kandinsky 

Πρωτοστάτησε στην αφηρημένη ζωγραφική στις αρχές του 20ου αιώνα. Πίστευε ότι οι γεωμετρικές φόρμες, οι γραμμές και τα χρώματα μπορούσαν να εκφράσουν την εσωτερική ζωή του καλλιτέχνη. Κι αυτή είναι μια θεωρία αρκετά εμφανής στους δικούς του εκρηκτικούς πίνακες.  

Μεταξύ των ετών 1910 και 1939, ο ζωγράφος δημιούργησε 10 καμβάδες στους οποίους έδωσε τον τίτλο Composition. Σήμερα, μόνο επτά από αυτούς τους πίνακες σώζονται καθώς οι τρεις πρώτοι έχουν καταστραφεί κατά τη διάρκεια του Α` Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, υπάρχουν φωτογραφίες των τριών πρώτων Συνθέσεων (Compositions). Αν και δεν υπάρχουν πληροφορίες για το χρώμα, μπορούμε να εξακριβώσουμε από αυτά κάποιες ενδείξεις για τη βάση του οπτικού ταξιδιού στο οποίο ο Kandinsky δημιούργησε το καθένα. Αυτό το ταξίδι αρχικά περιελάμβανε τη μετατροπή των παραδοσιακών τοπίων και μορφών σε απλοποιημένες μάζες, και στη συνέχεια την μετατροπή αυτών των μαζών σε σχήματα και μορφές που έγιναν όλο και πιο αφηρημένες. Στο Composition ΙΙΙ για παράδειγμα, οι μορφές των ανθρώπων και των ζώων εξακολουθούν να είναι αναγνωρίσιμες, τριγυρνώντας, ίσως παίζοντας ή ίσως πολεμώντας, ή και τα δύο, σε ένα είδος ποιμενικού περιβάλλοντος. Αλλά στη συνέχεια στo Composition IV (1911), οι φόρμες είναι σχεδόν αγνώριστες. Ο Kandinsky μας λέει ότι σε αυτή την εικόνα υπάρχουν φιγούρες που ξαπλώνουν κάτω δεξιά και δύο πύργοι στέκονται στην κορυφή ενός λόφου πάνω δεξιά, μια σκηνή που περιγράφει ως ταυτόχρονο πόλεμο και ειρήνη. Ωστόσο, δίχως την επεξήγησή του, ίσως είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς τι ακριβώς εννοεί.

Ο Kandinsky που γοητευόταν από τα χρώματα από νεαρή ηλικία και τα θεωρούσε υπερβατικές ιδιότητες, ήθελε να διερευνήσει μια αλληλεπίδραση μεταξύ ήχου και χρώματος που θα επέτρεπε σε έναν ζωγράφο να παράγει ένα έργο τέχνης με παρόμοιο τρόπο με τον τρόπο που ένας μουσικός συνθέτει ένα τραγούδι.Ο Kandinsky ήταν ο πρώτος γνωστός και καταγεγραμμένος Ευρωπαίος καλλιτέχνης που δημιούργησε πλήρως αφηρημένα έργα τέχνης. Ήταν ο καλλιτέχνης που κατάφερε να αλλάξει την τροχιά της Μοντέρνας Τέχνης και να ανοίξει τις δυνατότητες στον κόσμο της τέχνης.

 

Η εθνοτικά διαφορετική καταγωγή του

 

wassily-kandinsky-photograph

Wassily Kandinsky, 1913

 

Γεννήθηκε στη Μόσχα της Ρωσίας το 1866. Αν και είναι γνωστός ως σπουδαίος Ρώσος ζωγράφος, η καταγωγή του είναι τεχνικά τόσο ευρωπαϊκή όσο και ασιατική. Η μητέρα του ήταν Ρωσίδα από τη Μόσχα, η γιαγιά του πριγκίπισσα από τη Μογγολία και ο πατέρας του Σέρβος.

 

 

Portrait of Wassily Kandinsky, Gabriele Munter, 1906

Πορτρέτο του Wassily Kandinsky, Gabriele Munter, 1906

 

Από μικρός ήταν ήδη πολυταξιδεμένος. Συγκεκριμένα ένιωθε σαν στο σπίτι του στη Βενετία, τη Ρώμη και τη Φλωρεντία. Iσχυρίστηκε ότι η έλξη του για το χρώμα ξεκίνησε περίπου εκείνη την εποχή. Παρατήρησε το χρώμα στην τέχνη και τον κόσμο γύρω του, πιο συγκεκριμένα, πώς τον έκανε να νιώθει.

Τελείωσε το γυμνάσιο στην Οδησσό. Καθ` όλη τη διάρκεια των σπουδών του έπαιξε τοπικά ως ερασιτέχνης πιανίστας και τσελίστας.

 

Μετά τα 30 του χρόνια άρχισε να ζωγραφίζει 

 

Muinchh-Schwabing with the Church of Sr. Ursula, Wassily Kandinsky, 1908, early period work.

Muinchh-Schwabing με την Εκκλησία της Sr. Ursula, Wassily Kandinsky, 1908, έργο πρώιμης περιόδου.

 

 

Το 1866, σπούδασε νομικά και οικονομικά στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Το ενδιαφέρον του για την τέχνη και το χρώμα κορυφώθηκε εξερευνώντας την αρχιτεκτονική της πόλης και τον τεράστιο πλούτο της τέχνης. Ένιωσε μια βαθιά σύνδεση με τα έργα του Rembrandt μετά την επίσκεψη στις εκκλησίες και τα μουσεία της πόλης.

Το 1896, άρχισε να σπουδάζει τέχνη στην ιδιωτική σχολή του Anton Azbi πριν τελικά γίνει δεκτός στην Ακαδημία Καλών Τεχνών. Θεωρούσε ως μια από τις σπουδαιότερες καλλιτεχνικές του επιρροές τον Claude Monet. 

Μουσικοί συνθέτες, φιλόσοφοι και άλλοι καλλιτέχνες ειδικά από τους Φωβιστικούς κι Ιμπρεσιονιστικούς κύκλους, αποτέλεσαν επίσης πηγή έμπνευσης.

 

Ο θεωρητικός τέχνης

Composition VII, Wassily Kandinsky, 1913, Tretyakov Gallery, According to Kandinsky, the most complex piece he created.

Σύνθεση VII, Wassily Kandinsky, 1913, Tretyakov Gallery.

 

Δεν ήταν μόνο καλλιτέχνης αλλά και Θεωρητικός της Τέχνης. Πίστευε ότι η εικαστική τέχνη ήταν πολύ βαθύτερη από τα καθαρά οπτικά χαρακτηριστικά της. Έγραψε κυρίως το «Σχετικά με το Πνευματικό στην Τέχνη» για το Blue Rider Almanac (1911).

Το  πρώτο είναι μια ανάλυση της μορφής και του χρώματος. Δηλώνει ότι ούτε οι έννοιες είναι απλές, αλλά συνδέονται με συσχετισμό ιδεών που πηγάζει από την εσωτερική εμπειρία του καλλιτέχνη. Δεδομένου ότι αυτές οι συνδέσεις είναι όλες μέσα στον θεατή και τον καλλιτέχνη, η ανάλυση χρώματος και μορφής είναι «απόλυτος υποκειμενισμός», αλλά ενισχύει την καλλιτεχνική εμπειρία παρόλα αυτά. Η «απόλυτη υποκειμενικότητα» είναι κάτι που δεν έχει αντικειμενική απάντηση, αλλά η υποκειμενική ανάλυση είναι πολύτιμη για την κατανόηση από μόνη της.

 

 

Small Worlds I, Wassily Kandinsky, 1922

Μικροί κόσμοι I, Wassily Kandinsky, 1922

 

Το άρθρο του Kandinsky πραγματεύεται τρία είδη ζωγραφικής: εντυπώσεις, αυτοσχεδιασμούς και συνθέσεις. Οι εντυπώσεις είναι η εξωτερική πραγματικότητα, αυτό που βλέπεις οπτικά και η αφετηρία της τέχνης. Αυτοσχεδιασμοί και συνθέσεις απεικονίζουν το ασυνείδητο, αυτό που δεν μπορεί να φανεί στον εικαστικό κόσμο.

Έβλεπε τους καλλιτέχνες ως προφήτες, με την ικανότητα και την ευθύνη να ανοίγουν τους θεατές σε νέες ιδέες και τρόπους εμπειρίας. Η σύγχρονη τέχνη ήταν ένα όχημα για νέα σκέψη και εξερεύνηση.

 

Δημιούργησε την πρώτη ιστορικά αναγνωρισμένη αφηρημένη τέχνη

 

Composition VI, Wassily Kandinsky, 1913

Σύνθεση VI, Wassily Kandinsky, 1913

 

Ο Kandinsky ζωγράφισε έργα που δεν αποτύπωσαν απλώς την πραγματικότητα αλλά την ασυνείδητη εμπειρία των διαθέσεων, των λέξεων και άλλων θεμάτων. Αυτό έγινε πραγματικότητα μέσα από αφηρημένες ζωγραφιές που επικεντρώνονταν στο χρώμα και τη φόρμα με ελάχιστα ή καθόλου εικονιστικά στοιχεία. 

Ο Kandinsky ήθελε να δημιουργήσει μια πλήρη αισθητηριακή εμπειρία χρησιμοποιώντας την οπτική.

Σκοπός του ήταν να προκαλέσει συναισθήματα, ήχο και την εμπειρία του ίδιου του θεατή μέσα από καθαρά χρώματα και φόρμες. Το ενδιαφέρον του για τη μουσική οδήγησε στην άποψή του για τους πίνακες ως συνθέσεις, με τον ήχο να είναι εμποτισμένος στον καμβά τους, όπως το οπτικό είναι εμποτισμένο στη μουσική σύνθεση.

 

Composition VII (Σύνθεση VII) - Το κορυφαίο έργο του

Το έργο του Composition VII  (Σύνθεση VII) (1913), θεωρείται από πολλούς λάτρεις της αφηρημένης τέχνης ως ο πιο σημαντικός πίνακας του 20ού αιώνα — ίσως ακόμη και ο πιο σημαντικός πίνακας αφηρημένης ζωγραφικής που δημιουργήθηκε ποτέ. 

Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για ένα πίνακα που δύσκολα μπορεί να τον αντιληφθεί κάποιος  με λίγη εμπειρία στην αφηρημένη τέχνη. Ίσως, με την πρώτη ματιά να είναι αρνητική η αντίδραση του άπειρου θεατή. 

Γιατί είναι τόσο σημαντικός αυτός ο πίνακας;


 

Ο πίνακας είναι ογκώδης,  με διαστάσεις 200 x 300 εκατοστά. Η επιφάνειά του καλύπτεται εξ ολοκλήρου με αμέτρητες επικαλυπτόμενες άμορφες μορφές, φαινομενικά τυχαίες γραμμές και ένα ναρκοπέδιο χρωμάτων- άλλα “ζωντανά” κι άλλα θολά.  Τίποτα δεν αναφέρεται στον γνωστό φυσικό κόσμο. Μόνο η ψευδαίσθηση του βάθους είναι αντιληπτή.Ο πίνακας θα μπορούσε εύκολα να φανεί ανούσιος σε όποιον δεν θέλει να τον περιεργαστεί λεπτομερώς ώστε να κατανοήσει την έμπνευση και τη δουλειά του δημιουργού του. Όσοι όμως έχουν τη διάθεση  να το μελετήσουν με ανοιχτό μυαλό, το "Composition VII" μπορεί ίσως να αποδώσει αρκετά νοητικά, οπτικά, ακόμη και πνευματικά μηνύματα για να διαρκέσει μια ζωή. Πρόκειται για ένα έργο που ενσαρκώνει για πολλούς την πνευματική καθαρότητα της τέχνης.

 

Το "Composition VII" θεωρείται τόσο σημαντικό επειδή είναι η πρώτη φορά που ο Kandinsky ένιωσε ότι πέτυχε το ιδανικό για το οποίο ονομάστηκε η σειρά του Composition. Στις τελευταίες παραγράφους του τελευταίου κεφαλαίου του θεμελιώδους βιβλίου του, Concerning the Spiritual in Art, που δημοσίευσε ο Kandinsky το 1910, περιγράφει τρεις διαφορετικούς τύπους καλλιτεχνικής έμπνευσης. Το πρώτο, το οποίο ονομάζει «εντύπωση», περιγράφει ως μια άμεση, καλλιτεχνική εντύπωση της εξωτερικής φύσης. Το δεύτερο, το οποίο αποκαλεί «αυτοσχεδιασμό», περιγράφει ως «ασυνείδητη, αυθόρμητη έκφραση», παρόμοια με την μετέπειτα σουρεαλιστική πρακτική του αυτόματου σχεδίου. Το τρίτο, το οποίο αποκαλεί «σύνθεση», περιγράφει ως «έκφραση ενός αργά σχηματιζόμενου εσωτερικού συναισθήματος, το οποίο εκφράζεται μόνο μετά από μακρά ωρίμανση». Όταν πρόκειται για τo "Composition VII", η φράση "μακράς ωρίμανσης" είναι το κλειδί. Όταν ζωγράφισε τo “Composition VII”, ο Kandinsky ζούσε στο Μόναχο. Με βάση το ιστορικό αρχείο που κρατούσε τότε, γνωρίζουμε ότι σχεδίαζε το "Composition VII" για μήνες, δημιουργώντας περισσότερα από 30 προκαταρκτικά σκίτσα για αυτό σε διάφορα μέσα. Κάθε προκαταρκτικό σκίτσο βασίζεται σε μια εικόνα που στερείται εντελώς τόσο εντυπώσεων όσο και αυτοσχεδιασμού.

Λίγο μετά την ολοκλήρωσή του, ο Kandinsky αναγκάστηκε από το ξέσπασμα του Α` Παγκοσμίου Πολέμου να επιστρέψει στη Ρωσία. Εξαιτίας της κατάθλιψης που ήρθε τα χρόνια του πολέμου, δεν ζωγράφιζε σχεδόν καθόλου για χρόνια. Ήταν 10 χρόνια πριν συνεχίσει τη σειρά του Composition. Το "Composition VIII" (1923) μεταφράζει την αφηρημένη εικόνα του προηγούμενου έργου του σε μια καθαρά γεωμετρική οπτική γλώσσα. Το “Composition IX”, το οποίο δεν ολοκληρώθηκε μέχρι το 1936, δεν είναι καθαρά αφηρημένο, αλλά επαναφέρει την ιδέα της «εντύπωσης» προσθέτοντας φυσικές φόρμες και άλλες φυσικές εικόνες. Το “Composition Χ” (1939), το οποίο ολοκληρώθηκε πέντε χρόνια πριν πεθάνει ο Kandinsky, είναι άκρως συμβολικό, μοντέρνο και διαχρονικό.Ωστόσο, αν και καθεμία από αυτές τις μεταγενέστερες και προηγούμενες Συνθέσεις (Compositions) θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οραματικές, το Composition VII ξεχωρίζει. Αυτό συμβαίνει γιατί επιτυγχάνει  στοχαστική, μεθοδική, ώριμη και πλήρη αφαίρεση, εκπληρώνει το απόλυτο ιδανικό που προσπαθούσε να πετύχει ο ζωγράφος με όλα τα άλλα έργα του. Γιατί αυτή τη φορά, ο Kandinsky πέτυχε κάτι σπουδαίο. Αυτό που πίστευε ότι οι μουσικοί πέτυχαν με τη μουσική: μια καθαρή μετάφραση συναισθημάτων σε τυπικά αφηρημένα στοιχεία που είναι ικανά να εκφράσουν το ανθρώπινο πνεύμα.

Wassily Kandinsky — Composition VIII, 1923


 

Η επιστροφή στη Ρωσία

 

In Grey, Wassily Kandinsky, 1919, exhibited at the 19th State Exhibition, Moscow, 1920

Σε γκρι, Wassily Kandinsky, 1919, που εκτέθηκε στη 19η Κρατική Έκθεση, Μόσχα, 1920

 

Μετά από δεκαέξι χρόνια σπουδών και δημιουργίας τέχνης στη Γερμανία, ο καλλιτέχνης αναγκάστηκε να επιστρέψει στη Μόσχα από το Μόναχο. Εκεί ένιωθε ξένος στη μητρική του χώρα. Έκανε λίγη τέχνη τα πρώτα χρόνια μέχρι που τελικά αισθάνθηκε καλύτερα και πιο δημιουργικός το 1916.

Άρχισε να ασχολείται με τον κόσμο της ρωσικής τέχνης. Βοήθησε στην οργάνωση του Ινστιτούτου Καλλιτεχνικού Πολιτισμού στη Μόσχα και έγινε ο πρώτος διευθυντής του.

Διαπίστωσε ότι ο καλλιτεχνικός πνευματισμός του απλώς δεν ταίριαζε με τα κυρίαρχα ρωσικά κινήματα τέχνης. Ο σουπρεματισμός και ο κονστρουκτιβισμός ήταν τα κύρια καλλιτεχνικά στυλ. Έφυγε από τη Ρωσία και επέστρεψε στη Γερμανία το 1921.

 

Οι Ναζί & η τέχνη του Kandinsky

 

Photograph of Degenerate Art Exhibition in Munich, 1937. Pictured are Lovis Corinth’s Ecce Homo (2nd from left), Franz Marc’s Tower of the Blue Horses (wall at right), next to Wilhelm Lehmbruck’s sculpture Kneeling Woman.

Degenerate Art Exhibition στο Μόναχο, 1937. Στη φωτογραφία είναι το Ecce Homo του Lovis Corinth (2ος από αριστερά), ο Πύργος των Μπλε Άλογων του Franz Marc (τοίχος δεξιά), δίπλα στον Wilhelm Lehmbruck`s Γυναίκα.

 

Πίσω στη Γερμανία, ο Kandinsky δίδασκε μαθήματα στο σχολείο Bauhaus μέχρι που μια εκστρατεία συκοφαντικής δυσφήμισης των Ναζί ανάγκασε το σχολείο να μετεγκατασταθεί στο Βερολίνο. Το ναζιστικό καθεστώς άρπαξε μεγάλο μέρος της τέχνης του, συμπεριλαμβανομένων έργων του Καντίνσκι.

Η τέχνη του παρουσιάστηκε στη συνέχεια το 1937 στη ναζιστική έκθεση τέχνης, Degenerative Art. Εκτός από τον Καντίνσκι, η παράσταση παρουσίασε έργα των Paul Klee, Pablo Picasso, Marc Chagall, για να αναφέρουμε μερικά.

 

 

 

Max Beckmann triptych being hung at London’s New Burlington Galleries, July 1938, via Getty Images

Το τρίπτυχο του Max Beckmann κρεμάστηκε στις New Burlington Galleries του Λονδίνου, Ιούλιος 1938, μέσω Getty Images

 

Ο Frederic Spotts, συγγραφέας του “Ο Χίτλερ και η δύναμη της αισθητικής” όρισε την εκφυλισμένη τέχνη ως έργα που «προσβάλλουν το γερμανικό αίσθημα, ή καταστρέφουν ή συγχέουν τη φυσική μορφή ή απλώς αποκαλύπτουν την απουσία επαρκών χειρωνακτικών και καλλιτεχνικών δεξιοτήτων».

Τα κινήματα της σύγχρονης τέχνης ήταν ριζοσπαστικά και υποστήριξαν την εξέγερση, κάτι που η ναζιστική κυβέρνηση δεν ήθελε. Η έκθεση ήταν μια προσπάθεια να αποδειχθεί ότι η Μοντέρνα Τέχνη ήταν μια εβραϊκή συνωμοσία για να υπονομεύσει και να καταστρέψει τη γερμανική αγνότητα και ευπρέπεια.

 

Η πώληση ρεκόρ του Kandinsky είναι 23,3 εκατομμύρια δολάρια

 

Rigide et courbé (Rigid and bent), Wassily Kandinsky, 1935, oil and sand on canvas.

Rigide et courbe (Άκαμπτο και λυγισμένο), Wassily Kandinsky, 1935, λάδι και άμμος σε καμβά

 

To έργο του Kandinsky “Rigide et courbet” πουλήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2016 στο Christies για ρεκόρ 23,3 εκατομμυρίων δολαρίων. Πριν από αυτή την πώληση, το Studie für Improvisation 8 (Study for Improvisation 8) του Kandinsky πουλήθηκε για 23 εκατομμύρια.

Δεδομένης της ιστορικής σημασίας του Kandinsky για την αφηρημένη τέχνη, δεν είναι περίεργο ότι τα έργα του πωλούνται για σημαντικά ποσά. Πολλά πωλούνται για λιγότερο από 23 εκατομμύρια, αλλά εξακολουθούν να παραμένουν πολύτιμα στην αγορά τέχνης.


 

Composition X, Wassily Kandinsky, 1939

Σύνθεση Χ, 1939

 

Ο Kandinsky μετακόμισε και αυτός, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Παρόλο που είναι γνωστός ως Ρώσος ζωγράφος, έγινε Γάλλος πολίτης το 1939.

Ζωγράφισε μερικές από τις πιο εξέχουσες τέχνες του ενώ ζούσε στη Γαλλία και τελικά πέθανε στο Neuilly-sur-Seine το 1944.