30 Οκτωβρίου 2019

Μόνα Λίζα | Η ιδιαίτερη ιστορία του ωραιότερου -ίσως- πίνακα που έγινε ποτέ

Το κορυφαίο έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι  αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς καλλιτέχνες. Άνάμεσά τους Σαλβαντόρ Νταλί, Άντι Γουόρχολ, Νταν Μπράουν, Μάνος Χατζιδάκις. Στις 3 Νοεμβρίου 1507 έγινε η παραγγελία του..-Από τη Μανταλένα Μαρία  Διαμαντή
Το κορυφαίο έργο του Λεονάρντο Ντα Βίντσι αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλούς καλλιτέχνες. Άνάμεσά τους Σαλβαντόρ Νταλί, Άντι Γουόρχολ, Νταν Μπράουν, Μάνος Χατζιδάκις. Στις 3 Νοεμβρίου 1507 έγινε η παραγγελία του..-Από τη Μανταλένα Μαρία Διαμαντή

Λεονάρντο ντα Βίντσι... Σπουδαίος Ιταλός αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, μουσικός, εφευρέτης, μηχανικός, ανατόμος, γεωμέτρης, παλαιοντολόγος και γιατρός...

Αρχετυπική μορφή του αναγεννησιακού ουμανιστή, επιστήμονα και καλλιτέχνη... Μια ιδιοφυής προσωπικότητα που δημιούργησε τον καλύτερο -ίσως- πίνακα όλων των εποχών.


Η ιστορία αυτού του έργου είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα...

Ήταν 3 Νοεμβρίου 1507,  όταν ο σύζυγος της Λίζα Γκεραρντίνι - ένας πλούσιος έμπορος από τη Βενετία, Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο- μισθώνει τις υπηρεσίες του θρυλικού Λεονάρντο Ντα Βίντσι, για να ζωγραφίσει το πορτρέτο της γυναίκας του. Ο Ιταλός μετρ, δημιουργεί το χαμόγελο που θα μείνει στην ιστορία. Αυτό της “Μόνα Λίζα”...

Πρόκειται για μια ελαιογραφία σε ξύλο λεύκης, που ολοκληρώθηκε μέσα στη χρονική περίοδο 1503-1519 .Αποτελεί ιδιοκτησία του Γαλλικού Κράτους, και εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου, στο Παρίσι. Ο πίνακας (διαστάσεων 77 εκ. × 53 εκ.) απεικονίζει μία καθιστή γυναίκα, τη Λίζα ντελ Τζιοκόντο. Για την αινιγματική έκφραση του προσώπου έχουν χυθεί τόνοι μελάνης. Δεν θεωρείται, λοιπόν, τυχαία το πιο διάσημο έργο ζωγραφικής.

Aφορμή για τη δημιουργία αυτού του σπουδαίου πίνακα, ήταν η γέννηση του δεύτερου γιου του ζευγαριού, Αντρέα. Θα κοσμούσε, μάλιστα, το νέο τους σπίτι. Το 2005, ένας ειδικός στο Πανεπιστήμιο της Χαιδελβέργης, αναγνωρίζει την ταυτότητα της εικονιζόμενης γυναίκας, από ένα σημείωμα το οποίο είχε γράψει ο Αγκοστίνο Βεσπούτσι. Και τί δεν έχει γραφτεί για το συγκεκριμένο θέμα.

Μια άποψη μελετητών, είναι ότι η Λίζα ντελ Τζιοκόντο ήταν το αντικείμενο μιας άλλης προσωπογραφίας, και εντοπίζουν τουλάχιστον άλλους τέσσερις πίνακες στους οποίους αναφέρεται ο Βασσάρι αποκαλώντας τουςΜόνα Λίζα.

O Sigmund Freud υποστήριζε πως το μειδίαμα της Μόνα Λίζα ήταν αποτέλεσμα ανάκλησης ανάμνησης της μητέρας του διάσημου ζωγράφου.

Οι προτάσεις για την ταυτότητα της γυναίκας του πορτρέτου... Πολλές... Η μητέρα του Λεονάρντο Κατερίνα,η Isabella από τη Νάπολη,η Cecilia Gallerani,η Costanza d`Avalos, Δούκισσα της Francavilla, η Isabella d`Este, η Pacifica Brandano or Brandino, η Isabela Gualanda, η Caterina Sforza... Ακόμα και ο ίδιος ο Λεονάρντο! Αν και όλα αυτά τα χρόνια οι εικασίες για το ποιο είναι τελικά το πρόσωπο του πορτρέτου δεν σταματούν... Τώρα πια, οι απόψεις των ιστορικών της τέχνης δείχνουν πως συγκλίνουν στην ιδέα ότι ο πίνακας απεικονίζει τη Λίζα ντελ Τζιοκόντο. 

Ο διάσημος ζωγράφος ξεκινά να ζωγραφίζει τη Μόνα Λίζα το έτος 1503 ή το 1504 στη Φλωρεντία, παρ` όλο που αυτές οι ημερομηνίες δεν συμπίπτουν με την ημερομηνία που ο Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο παρήγγειλε το πορτέτο της συζύγου στον Λεοναρντο, δηλαδή στις 3 Νοεμβρίου 1507. Σύμφωνα με τον Τζίορτζιο Βαζάρι -σύγχρονο του Λεονάρντο- “αφότου ασχολήθηκε επί τέσσερα χρόνια με το έργο, το άφησε ημιτελές...” Κι αυτή ήταν μια συνήθης συμπεριφορά του...

Πιστεύεται πως συνέχισε να ασχολείται με τη Μόνα Λίζα για τρία χρόνια, αφότου εγκαταστάθηκε στη Γαλλία, και πως την ολοκλήρωσε λίγο πριν πεθάνει το 1519.

Το 1516 μετέφερε τον πίνακα από την Ιταλία στη Γαλλία το 1516 όταν ο βασιλιάς Φραγκίσκος Α΄ τον προσκάλεσε να εργαστεί στο Clos Lucé κοντά στο βασιλικό κάστρο στην Αμπουάζ.Το πιο πιθανό είναι -μέσω των κληρονόμων του βοηθού του Λεονάρντο, Σαλάι- ότι ο βασιλιάς αγόρασε τον πίνακα για 4.000 écu και τον τοποθέτησε στο παλάτι της Fontainebleau. Εκεί  παρέμεινε μέχρι που δόθηκε στον Λουδοβίκο ΙΔ΄, ο οποίος τον μετέφερε στο Παλάτι των Βερσαλλιών. Μετά το τέλος της Γαλλικής Επανάστασης  μεταφέρθηκε στο Μουσείο του Λούβρου. Ο Ναπολέοντας τοποθέτησε το έργο στο δωμάτιό του, στο Παλάτι του Κεραμεικού. Αργότερα ο πίνακας επεστράφη στο Μουσείο του Λούβρου, ενώ κατά τη διάρκεια του Γαλλοπρωσικού Πολέμου  μεταφέρθηκε από το Λούβρο στο Brest Arsenal.

Στις 21 Αυγούστου 1911 η Μόνα Λίζα κλάπηκε και η φήμη του πίνακα αυξήθηκε. Την επόμενη μέρα, ένας ζωγράφος, ο Λουί Μπερού περπατώντας στο Λούβρο, πηγαίνει στο Salon Carré όπου εκτίθονταν η Μόνα Λίζα επί πέντε χρόνια. Στο σημείο όπου έπρεπε να βρίσκεται ο πίνακας, υπήρχαν τέσσερις σιδερένιοι πάσσαλοι. Ο Μπερού ενημερώνει τον υπεύθυνο της ασφάλειας εκείνου του τομέα, οι οποίος πίστευε πως ο πίνακας φωτογραφιζόταν για εμπορικούς λόγους. Λίγο πιο μετά, ο Μπερού μαζί με τον επικεφαλής της ασφάλειας του τομέα, επικοινωνούν με τον επικεφαλής του τομέα, και επιβεβαιώνεται ότι η Μόνα Λίζα δεν βρισκόταν με τους φωτογράφους. Το μουσείο του Λούβρου κλείνει για μια εβδομάδα προκειμένου να διευκολυνθεί η έρευνα για την κλοπή.


Ο Γκιγιώμ Απολλιναίρ, Γάλλος ποιητής,  θεωρείται ύποπτος, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται. Ο Απολλιναίρ προσπάθησε να εμπλέξει στην υπόθεση τον φίλο του, Πάμπλο Πικάσο. Τους ανακρίνουν και τους δύο αλλά απαλλάσσονται των κατηγοριών. Ο πίνακας θεωρούταν χαμένος. Δύο χρόνια αργότερα, όμως, ανακαλύπτεται ο πραγματικός δράστης, ο Βιντσέντσο Περούτζια. Ο Βιντέντσο ήταν υπάλληλος του Λούβρου. Κατα τη διάρκεια της ημέρας, κάποια στιγμή μπήκε στο μουσείο, κρύφτηκε σε μία ντουλάπα και βγήκε από το μουσείο αφού αυτό είχε κλείσει, κρύβοντας τον πίνακα κάτω από το παλτό του. Πίστευε πως έπρεπε να επιστραφεί στην Ιταλία και να εκτίθεται σε ιταλικό μουσείο. Αφού κρατά τον πίνακα στο διαμέρισμά του για δύο χρόνια, τελικά συλλαμβάνεται όταν προσπαθεί να τον πουλήσει στους διοικητές της πινακοθήκης Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Η Μόνα Λίζα επιστρέφει τελικά στο Μουσείο του Λούβρου το 1913.

Πριν τέσσερα χρόνια, το 2012, ανακοινώνεται πως στο Μουσείο ντελ Πράδο, υπάρχει ένας πίνακας που είναι πιστό αντίγραφο της Μόνα Λίζα. Και δεν ήταν μόνο αυτό. Δημιουργήθηκε την ίδια χρονική περίοδο με τον αυθεντικό πίνακα.Παλαιότερα, υπήρχε η αντίληψη ότι ο πίνακας  ήταν ένα από τα πολλά μεταγενέστερα αντίγραφα του αρχικού έργου. Μετά όμως από από επεξεργασία προέκυψε πως το πιο πιθανό είναι να έχει δημιουργηθεί παράλληλα με τον πρωτότυπο. Ο δημιουργός του αντιγράφου δεν ήταν ο Λεονάρντο, αλλά πιθανότατα κάποιος μαθητής του. Το πιθανότερο ο Φραντσέσκο Μέλτσι, που εργαζόταν στο ίδιο εργαστήριο με τον Ντα Βίντσι. Ο πίνακας απεικονίζει τη Μόνα Λίζα αρκετά νεότερη σε σχέση με την πρωτότυπη απεικόνισή της και με φρύδια - κάτι που δεν υπάρχει στον αρχικό πίνακα.

Η Μόνα Λίζα, θεωρείται ο καλύτερος πίνακας που έγινε ποτέ. Γιατί άραγε;

Μια γυναίκα με καστανά μαλλιά και μάτια, μεγάλο μέτωπο και στρογγυλό σαγόνι. Φορά ένα κομψό πλισέ πέπλο, τα χέρια της ακουμπούν στο μπράτσο της καρέκλας. Βρίσκεται στο μπαλκόνι και κάτω η θέα είναι υπέροχη, γεμάτη δρόμους, ποταμούς, λόφους, κοιλάδες. Εδώ, όμως, υπάρχει ένας γρίφος που βρίσκεται στην έκφραση της συγκεκριμένης γυναίκας. Δεν έχει τυχαία χαρακτηριστεί ως αινιγματική. Είναι κάτι το ανεξιχνίαστο. Οι Ιταλοί έχουν μια λέξη που ερμηνεύει το χαμόγελό της: sfumato. Αυτό σημαίνει πως είναι θολή, ασαφή και όπου φτάνει η φαντασία εικόνα. Όποιος την κοιτάζει δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τα συναισθήματά της.  Σαν να υπάρχει μία καλυμμένη ασάφεια. Θα μπορούσε να παρομοιαστεί ως η καλύτερη απεικόνιση του Θείου. Δεν ξέρεις αν χαμογελάει ή αν είναι θλιμμένη. Αναρωτιέσαι αν είναι θετική απέναντί σου ή σε κοροϊδεύει. Αν κάθεται στο μπαλκόνι της και είναι καταδεκτική ή απόμακρη.Είναι ένα μυστήριο. Ακριβώς όπως ο Θεός. Περιγράφει αυτό που ο άνθρωπος αισθάνεται απέναντι στο Θεό. 

Ο Marcel Brion στο βιβλίο του “Λεονάρντο Ντα Βίντσι, μεγαλοφυία και πεπρωμένο”, γράφει: Η δυνατή και ακίνητη φυσιογνωμία της Τζοκόντα μας θυμίζει τις εικόνες της Παναγίας όπως τις ζωγράφιζαν οι βυζαντινοί ζωγράφοι και οι Ιταλοί πριμιτίφ συνεχίζοντας μια παράδοση πιο παλιά κι απʼ την αρχαϊκή Δήμητρα ή από τη Μεγάλη Μητέρα των Ρωμαίων. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ο τελευταίος μεγάλος θρησκευτικός πίνακας που ζωγραφίστηκε”.

Η Μόνα Λίζα στο διάστημα...

Υπό αυτόν τον τίτλο ανακοινώθηκε η επιλογή της NASA να στείλει μέσω λέιζερ σε σεληνιακό δορυφόρο το διάσημο πορτρέτο. Πρόκειται για την πρώτη επίδειξη της νέας δυνατότητας αποστολής δεδομένων μιας εικόνας από τη γη. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω οπτικής τεχνολογίας. Όσο για την απόσταση... Είναι περίπου 384.000 χλμ!

Για τον διάσημο πίνακο της Μόνα Λίζα, όχι μόνο έχουν γραφτεί πολλά, αλλά έχουν δοθεί και διάφορες εκδοχές...

Στα 1919 ο ζωγράφος Μαρσέλ Ντισάν, σε μια καρτ ποστάλ του έργου ζωγραφίζει πάνω από τα χείλη της ένα μουστάκι. Αυτή ήταν η πρώτη δημόσια εκφρασμένη εμμονή για Μόνα Λίζα.

Στα 1953 ο Σαλβατόρ Νταλί με τη βοήθεια του φωτογράφου Φ. Χάλσμαν και του φωτομοντάζ, δίνει στη Μόνα Λίζα στην το δικό του βλέμμα, το τσιγκελωτό του μουστάκι και τα χέρια του, να κρατούν δολάρια.

Στα 1963 ο Αντι Γουόρχολ φιλοτεχνεί τον πίνακα “Thirty are better than one” που παρουσιάζει 30 φωτογραφίες της Μόνα Λίζα τοποθετημένες σε άναρχη σειρά. 

Το 1971 ο Ρικ Μεγέροβιτς μεταμφιέζει την Τζοκόντα σε... γορίλα...

Το 1972 ο καρτουνίστας Τζωρτζ Πίτσαρντ ζωγραφίζει τη Μόνα Λίζα με σκουλαρίκι και τσιγάρο στα χείλη.
Το 1992 ο επίσης καρτουνίστας, Στιβ Μπεστ,παρουσιάζει τη Μόνα Λίζα να συγκρατεί το χαμόγελό της.
Το 2003 o ζωγράφος Aρτους Πίξελ, με το έργο του “Viva Mona Lisa”, παρουσιάζει 1001 διαφορετικές Mόνα Λίζα.
Τέλος, ο Oυίλιαμ Γκίμπσον δίνει το όνομά της σε μια πόρνη του κυβερνοχώρου.

Η υπερέκθεση της Μόνα Λίζα είναι σχεδόν παραληρηματική και έχει οδηγήσει το σπουδαίο αυτό έργο στον ευτελισμό.Όπως όλα δείχνουν, όσα χρόνια κι αν περάσουν, το αινιγματικό πρόσωπό της θα μας συντροφεύει... Ακόμα και στο μπεστ-σέλερ βιβλίο του Νταν Μπράουν “Kώδικας Nτα Bίντσι”...

Η Μόνα Λίζα δεν έγινε τυχαία και “μουσική”...

Όταν την τραγουδά ο Nat King Cole λίγο πριν τα μέσα του ʽ60.

 Όταν το 1965 ο Mάνος Xατζιδάκις βρίσκεται στην Aμερική και μαγεύεται από την αινιγματική γοητεία της Nέας Yόρκης. Στα μάτια του φαντάζει σαν μια απόμακρη αλλά και γοητευτική συγχρόνως γυναίκα. Όπως ακριβώς η Mόνα Λίζα. Και δημιουργεί έναν από τους πιο μελωδικούς του δίσκους: “Tο χαμόγελο της Tζοκόντα”.

Όταν οι Modern Talking τραγουδούν τη Mona Lisa...

Oι Panic με τη Mona Lisa...

H Britney Spears με τη Mona Lisa...

O Mango με τη Mona Lisa...

“Η ζωγραφική που ικανοποιεί την όραση, είναι πιο ευγενική από τη μουσική που δεν ικανοποιεί παρά μόνο το αυτί. Η μουσική που χάνεται όπως γεννιέται, δεν είναι ίση με τη ζωγραφική που στεροποιείται και γίνεται αθάνατη.” γράφει ο Λεονάρντο ντα Βίντσι.

Εμείς δεν έχουμε παρά να συμπληρώσουμε ότι η ζωγραφική του εκπέμπει τέτοια αρμονία, που καταλήγει να είναι, ίσως, η πιο όμορφη μελωδία...