01 Απριλίου 2022

H αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι | Το αριστούργημα του Milan Kundera

93 χρόνια πριν γεννήθηκε ο κορυφαίος Τσέχος συγγραφέας που έγραψε το θρυλικό ερωτικό μυθιστόρημα κι έλεγε ότι η στιγμή που γεννιέται ο έρωτας: η γυναίκα δεν αντιστέκεται στη φωνή  που καλεί την τρομαγμένη της ψυχή.
93 χρόνια πριν γεννήθηκε ο κορυφαίος Τσέχος συγγραφέας που έγραψε το θρυλικό ερωτικό μυθιστόρημα κι έλεγε ότι η στιγμή που γεννιέται ο έρωτας: η γυναίκα δεν αντιστέκεται στη φωνή που καλεί την τρομαγμένη της ψυχή.

 

Το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Milan Kundera εκδόθηκε το 1984. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην περίοδο της Άνοιξης της Πράγας του 1968 στην ιστορία της Τσεχοσλοβακίας. Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία δύο γυναικών, δύο ανδρών, ενός σκύλου και της ζωή τους στην Πράγα. Οι κύριοι χαρακτήρες της ταινίας περιλαμβάνουν την Τερέζα, τη Σαμπίνα, τον Φραντς, τον Τόμας και τον Σάιμον. Το εν λόγω μυθιστόρημα διασκευάστηκε επίσης σε μια ομώνυμη ταινία.

Σε αυτό γίνεται ένα "παιχνίδι" εναλλαγών όπου ενώνονται με μοναδικό τρόπο η αφήγηση, το όνειρο και η σκέψη, η πρόζα και η ποίηση, η σύγχρονη και η αρχαία ιστορία. `Ενα έργο όπου συναντώνται τόσο η σοβαρότητα όσο και η αφέλεια. Και ο ρόλος του θανάτου, ακόμα, έχει διπλό πρόσωπο. Μιας "γλυκιάς θλίψης" και μιας σκληρής, αδυσώπητης φάρσας.

Daniel Day-Lewis embraces Juliette Binoche in a scene from the film `The Unbearable Lightness Of Being`, 1988.

 Το μυθιστόρημα ξεκινά με μια θεώρηση της έννοιας του Φρίντριχ Νίτσε για την «αιώνια επιστροφή». Αν η ζωή είναι απλώς μια αλληλουχία παροδικών γεγονότων, είπε ο Νίτσε, τότε όλα γίνονται «μια σκιά, χωρίς βάρος, νεκρή εκ των προτέρων, και είτε ήταν φρικτή, όμορφη ή μεγαλειώδης, η φρίκη, η υπεροχή και η ομορφιά της δεν σημαίνουν τίποτα». Εάν, ωστόσο, κάθε πράξη και στιγμή θεωρηθεί ως επαναλαμβανόμενη επ’ άπειρον, όλα γίνονται «μια συμπαγής μάζα, μόνιμα προεξέχουσα, η ασυνέπειά της ανεπανόρθωτη». Στον κόσμο της αιώνιας επιστροφής, «το βάρος της αφόρητης ευθύνης είναι βαρύ σε κάθε κίνηση που κάνουμε. Γι` αυτό ο Νίτσε ονόμασε την ιδέα της αιώνιας επιστροφής το πιο βαρύ φορτίο». Προσφέροντας δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την ύπαρξη - παροδική ή αιώνια παρούσα - ελαφρότητα ή βάρος, ο Κούντερα ρωτά «Τι θα επιλέξουμε λοιπόν;» Εάν η ελαφρότητα απελευθερώνει, κάνει επίσης τον άνθρωπο «να πετάξει στα ύψη, να εγκαταλείψει τη γη και τη γήινη ύπαρξή του και να γίνει μόνο κατά το ήμισυ αληθινή, οι κινήσεις του τόσο ελεύθερες όσο και ασήμαντες». Με την αιώνια επιστροφή, η ευθύνη «μας συνθλίβει, βυθιζόμαστε από κάτω της, μας καρφώνει στο έδαφος».

Αυτή η κεντρική διχοτόμηση, μεταξύ ελαφρότητας ή βάρους, στο μυθιστόρημα ενσωματώνεται στις ιδιοσυγκρασίες των τεσσάρων κεντρικών του χαρακτήρων – του Τόμας, ενός γυναικείου χειρουργού της Πράγας, της Τερέζα- της συζύγου του- της Σαμπίνα, μιας από τις πολλές ερωμένες του, και του Φραντς, ενός Ελβετού καθηγητή που έχει σχέση με τη Σαμπίνα. Τοποθετημένο πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη σοβιετική εισβολή του 1968, το μυθιστόρημα δοκιμάζει την εναρκτήρια θέση του για την ύπαρξη στις ζωές αυτού του κουαρτέτου.

Στην έναρξη των επτά ενοτήτων του μυθιστορήματος, ο Κούντερα παρουσιάζει τον Τόμας και την Τερέζα. Ενσαρκώνοντας την έννοια της ελαφρότητας, ο Τόμας έχει συμμετάσχει σε μια αμέτρητη σειρά ερωτικών σχέσεων με άλλες γυναίκες. Ωστόσο, βρίσκει τον εαυτό του να ερωτεύεται την Τερέζα, η οποία αντιπροσωπεύει την αντίθετη αρχή του βάρους και της ευθύνης. Παντρεύονται, γιορτάζοντας την ένωσή τους αποκτώντας ένα σκυλί που ονομάζουν Καρένιν. Ο καθένας αρχίζει να βιώνει την έλξη και την απώθηση της αντίθετης κατάστασης του άλλου: Τόμας, βάρος και Τερέζα, ελαφρότητα.

Daniel Day-Lewis lies in bed with Juliette Binoche in a scene from the film `The Unbearable Lightness Of Being`, 1988.

Ο Τόμας, ωστόσο, συνεχίζει την καταναγκαστική του αναζήτηση γυναικών, την οποία η Τερέζα δέχεται ως το βάρος που πρέπει να σηκώσει για να διεκδικήσει τον έρωτά του. Η Σαμπίνα, η τακτική ερωμένη του Τόμας (μια άλλη προσωποποίηση της ελαφρότητας), βοηθά την Τερέζα να βρει κατεύθυνση ως φωτογράφος απολαμβάνοντας μια αίσθηση σκοπού στη ζωή της. Η Σαμπίνα, αντίθετα, μεταναστεύει στην Ελβετία, στη Γενεύη, ακολουθούμενη από την Τερέζα και τον Τόμας, ο οποίος παίρνει θέση σε νοσοκομείο της Ζυρίχης. Μετά από αρκετούς μήνες, η Τερέζα μαθαίνει ότι ο Τόμας ξαναβλέπει τη Σαμπίνα και εκείνη επιστρέφει στην Πράγα. Μέσα σε λίγες μέρες ο Τόμας την ακολουθεί, βιώνοντας την αφόρητη ελαφρότητα του είναι.

Η δεύτερη ενότητα, Ψυχή και Σώμα, αφηγείται την ιστορία τους από τη σκοπιά της Τερέζα, συμπληρώνοντας λεπτομέρειες για το οικογενειακό της υπόβαθρο που εξηγούν την ανάγκη της για την αγάπη της για τον Τόμας και τα ανησυχητικά όνειρά της για αυτόν.

Η τρίτη ενότητα, Λόγια παρεξηγημένα, εστιάζει στη Σαμπίνα και τη σχέση της με έναν παντρεμένο Ελβετό καθηγητή, τον Φραντς, ο οποίος, όπως και η Τερέζα, είναι μια φιγούρα βάρους και ευθύνης, που έλκεται από το αντίθετό του στη Σαμπίνα. Αφού προσπαθεί να ισορροπήσει τη σχέση του με τη γυναίκα του και τη σχέση του με τη Σαμπίνα, ο Φραντς αποφασίζει να αφήσει τη γυναίκα του, αλλά, αφού το λέει στη Σαμπίνα, φτάνει στο διαμέρισμά της για να τη βρει να έχει φύγει. Τεκμηριώνοντας την αναντιστοιχία του Φραντς και της Σαμπίνας είναι διάσπαρτα αποσπάσματα από το "A Short Dictionary of Misunderstood Words", όπως Woman , Fidelity and Betrayal, Music, Light and Darkness, που υπογραμμίζουν την αντίθετη αντίληψή τους για την πραγματικότητα που καταδικάζει την υπόθεση τους. Στο Παρίσι, η Σαμπίνα λαμβάνει ένα γράμμα που την ενημερώνει ότι ο Τόμας και η Τερέζα σκοτώθηκαν σε τροχαίο. Η τέταρτη και η πέμπτη ενότητα, Σώμα και Ψυχή, Ελαφρύτητα και Βάρος, επιστρέφουν στη ζωή του Τόμας και της Τερέζα στην Πράγα μετά την επιστροφή τους.

Όταν ο Τόμας αρνείται να υπογράψει μια ανάκληση για ένα επικριτικό άρθρο που είχε δημοσιεύσει νωρίτερα για τις σοβιετικές αρχές και το οποίο τώρα θεωρείται ανατρεπτικό, χάνει τη δουλειά του ως χειρουργός και εργάζεται ως εργάτης στο πλυντήριο παραθύρων. Η Τερέζα ανακαλύπτει ότι οι φωτογραφίες της χρησιμοποιούνται από τη μυστική αστυνομία για τον εντοπισμό αντιφρονούντων. Ο Τόμας, αρνούμενος να προσδιορίσει τον συντάκτη του άρθρου του, λέει ψέματα για την εμφάνισή του και εμπλέκει άθελά του έναν άλλον συντάκτη που μοιάζει με τη φτιαχτή περιγραφή του. Για να κατανοήσει την όρεξη του Τόμας για εξωσυζυγικό σεξ, η Τερέζα κάνει σεξ με έναν άντρα από το μπαρ όπου εργάζεται για τον οποίο μαθαίνει ότι μπορεί να είναι μέρος ενός σχεδίου εκβιασμού από τη μυστική αστυνομία. Το ζευγάρι ανταποκρίνεται στο αυξανόμενο άγχος του υπό την κατασταλτική τσεχική κυβέρνηση μετακομίζοντας από την Πράγα σε ένα συλλογικό αγρόκτημα στη χώρα. Εκεί ο Τόμας εργάζεται ως οδηγός φορτηγού και η Tereza ως βοσκός.

Οι δύο τελευταίες ενότητες επιλύουν και τις τέσσερις ιστορίες των πρωταγωνιστών, παρέχοντας παράλληλα πρόσθετα πλαίσια για την κατανόηση των ποικίλων έλξεων και των περιορισμών της ελαφρότητας και του βάρους. Η  δέσμευση της Σαμπίνα στην ελαφρότητα παρουσιάζεται θετικά ως μια στρατηγική για την αντιμετώπιση της παραποίησης του κομμουνιστικού κιτς. Το πρώτο της δάκρυ λέει: «Τι ωραία που βλέπεις παιδιά να τρέχουν στο γρασίδι! Το δεύτερο δάκρυ της λέει: Τι ωραία που σε συγκινούν, μαζί με όλη την ανθρωπότητα, παιδιά που τρέχουν στο γρασίδι!». Η Σαμπίνα αντιστέκεται στην αισιοδοξία που επιχορηγείται από το κράτος και τις ειδυλλιακές εικόνες που δεν είναι τίποτα περισσότερο από «αναδιπλούμενα οθόνες που περιορίζουν τον θάνατο».Daniel Day-Lewis in a scene from the film `The Unbearable Lightness Of Being`, 1988.

Η συνηγορία της για ελαφρότητα προσλαμβάνει έτσι μια πολιτική διάσταση. Η απόρριψη του κιτς, της δέσμευσης και της ευθύνης, ωστόσο, φτάνει σε ένα μηδενιστικό αδιέξοδο. Όπως αναρωτιέται : «Οι προδοσίες της την είχαν γεμίσει ενθουσιασμό και χαρά, γιατί άνοιξαν νέους δρόμους σε νέες περιπέτειες προδοσίας. Τι θα γινόταν όμως αν τα μονοπάτια έφταναν στο τέλος τους; Θα μπορούσε κανείς να προδώσει τους γονείς του, τον σύζυγό του, τη χώρα του, την αγάπη του, αλλά όταν οι γονείς, ο σύζυγος, η πατρίδα και η αγάπη είχαν φύγει - τι έμεινε να προδώσει;» Στην περίπτωση του Φραντς, η ευθύνη είναι εξίσου μάταιη. Ταξιδεύοντας στην Ταϊλάνδη για να διαμαρτυρηθεί για την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της Καμπότζης, ο Φραντς δολοφονείται από κλέφτες και στο θάνατο, «ο Φραντς ανήκε επιτέλους στη γυναίκα του». Και στις δύο περιπτώσεις, ούτε η ελαφρότητα της Σαμπίνα ούτε το βάρος της δέσμευσης και της ευθύνης του Φραντς προσφέρουν μεγάλη παρηγοριά.

Αντίθετα, το μυθιστόρημα τελειώνει με τον Τόμας και την Τερέζα να έχουν συμφιλιωθεί μεταξύ τους και την αντίθετη συνθήκη ύπαρξης που τους έχει προκαλέσει τόση στενοχώρια και δυστυχία. Καθώς ο Καρένιν, που πάσχει από καρκίνο, καταδυναστεύεται από τον Τόμας, η Τερέζα εικάζει ότι η αγάπη της για τον σκύλο ήταν ανώτερη από την αγάπη της για τον Τόμας, επειδή ποτέ δεν ζήτησε τίποτα από τον Καρένιν. Από την πλευρά του ο Τόμας, παραδέχεται ότι το να είναι πιστός στην Τερέζα όσο ζούσε στη χώρα ήταν η πιο ευτυχισμένη περίοδος της ζωής του. Το μυθιστόρημα, επομένως, κλείνει σε μια νότα αμοιβαίας αναγνώρισης και αποδοχής της έλξης της κατάστασης του άλλου, η ελαφρότητα διαπερνά το βάρος. Το ζευγάρι χορεύει σε μια τελική εικόνα κίνησης, μουσικής και αρμονίας, καθώς η συζήτηση του Κούντερα τελειώνει σε μια επισφαλή και μια βραχύβια ισορροπία ξεπερασμένων αντιθέσεων:

Η Τερέζα έγειρε το κεφάλι της στον ώμο του Τόμας. Όπως ακριβώς έκανε όταν πέταξαν μαζί στο αεροπλάνο μέσα από τα σύννεφα της καταιγίδας. Βίωνε την ίδια περίεργη ευτυχία και παράξενη λύπη όπως τότε. Η θλίψη σήμαινε: είμαστε στον τελευταίο σταθμό. Η ευτυχία σήμαινε: είμαστε μαζί. Juliette Binoche and Daniel Day-Lewis in a scene from the film `The Unbearable Lightness Of Being`, 1988.

Όπως ο τελευταίος χορός τους είναι μια λαμπρή πράξη πνευματικής χορογραφίας  που θέτει σε κίνηση μια συναρπαστική ανθρώπινη ιστορία που είναι επίσης ένας προκλητικός διαλογισμός για το νόημα της ύπαρξης, το ανθρώπινο πεπρωμένο και την επιθυμία.

unbearable lightness of being - the unbearable lightness of being stock pictures, royalty-free photos & images

Στις φωτογραφίες κειμένου , ο Daniel Day-Lewis και η Juliette Binoche από την ομώνυμη ταινία.